الثلاثاء، 2 فبراير، 2016

کوردستان گەیشتوە بە بن بەست

ة\


کوردستان گەیشتوە بە بن بەست

الثلاثاء، 22 يناير، 2013

راپۆرتی بژاركاری‌و به‌رپرسیارێتی كۆمه‌ڵایه‌تی رۆژنامه‌وان



هادی ئه‌مین

راپۆرتی بژاركاری رۆڵی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ له‌ پاراستنی ژیان‌و به‌رژه‌وه‌ندی گشتی‌و گه‌شه‌پێدانی دیموكراتی‌و لایه‌نه‌ به‌هێزه‌كانی نێوكۆمه‌ڵگه‌‌و بژاركردنی گه‌نده‌ڵی‌و لادان له‌ یاسا، به‌ڵام ئه‌م جۆره‌ راپۆرته‌ مه‌رج‌و هه‌نگاوی خۆی هه‌یه‌‌و پێویستی به‌ په‌یره‌وكردنی پلانه‌...

من پێموایه‌ رۆژنامه‌گه‌ری كوردی بۆئه‌وه‌ی بنكه‌ی جه‌ماوه‌ری‌و رای گشتی دروستبكات پێویستی به‌ گوژمێكی گه‌وره‌یه‌ بۆ ئه‌نجامدانی راپۆرتی بژاكاری، به‌وه‌ش رۆژنامه‌وان له‌و تێگه‌یشتنه‌ خراپه‌ رزگاریده‌بێت، كه‌ هه‌ندێك پێیانوایه‌: رۆژنامه‌وان مه‌خلوقێكی بێ به‌هره‌یه‌! چونكه‌ ئه‌نجامدانی راپۆرتی بژاركاری ده‌بێته‌هۆی به‌هێزبوونی توانای رۆژنامه‌وان له‌ گه‌ڕان‌و به‌دواداچوون‌و دۆزینه‌وه‌‌و ده‌یكاته‌ لێكۆڵیارێكی وریا‌و پاسه‌وانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، كه‌ ئه‌وه‌ش وای لێده‌كات ئاستی به‌ده‌ستهێنان‌و متمانه‌به‌خۆبوونی زیادبكات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ته‌نها چالاكی به‌رپرسان‌و رووماڵی زانیارییه‌ ئاساییه‌كان بكات ئه‌وا ده‌بێته‌ مرۆڤێكی بێ به‌هره‌.

له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا به‌و جۆره‌ راپۆرتانه‌ ده‌وترێت (تقاریر استقصائیه‌)، به‌ڵام من له‌بری ئه‌و وشه‌ عه‌ره‌بییه‌، به‌ باشمزانی "راپۆرتی بژاركاری" به‌كاربهێنم، چونكه‌ ئه‌و جۆره‌ راپۆرته‌ له‌ كرداری بژاره‌وه‌ زۆر نزیكه‌، هه‌روه‌ك جوتیارێك بۆی باسكردم، بۆئه‌وه‌ی چاندنی (ترۆزی، كاڵه‌ك، نۆك) باش‌و پڕبه‌رهه‌مبێت، هه‌ڵده‌سن به‌ هه‌ڵكێشانی هه‌موو ئه‌و گژوگیایانه‌ی كه‌ له‌ده‌وروبه‌ری رووه‌كی چێندراو گه‌شه‌یانكردووه‌‌و له‌بن گه‌ڵاكانیانه‌وه‌ خۆیان حه‌شارداوه‌. رۆژنامه‌وانیش له‌ كاتی ئه‌نجامدانی راپۆرتی بژاركارییدا هه‌ڵده‌سێت به‌ وه‌لانانی ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ ده‌وری بابه‌تی مه‌به‌ستی راپۆرته‌كه‌یان داوه‌، بۆئه‌وه‌ی به‌پوختی تیشكبخاته‌سه‌ر بابه‌تی مه‌به‌ست.

له‌ئه‌نجامی گه‌ڕانم به‌دوای زانیاری له‌باره‌ی راپۆرتی بژاركاری به‌مشێوه‌یه‌ پێناسه‌ی ده‌كه‌م: شێوزاێكی رۆژنامه‌وانییه‌ به‌مه‌به‌ستی گه‌ڕان‌و ئاشكراكردنی (به‌ڵگه‌‌و زانیاری راست‌و نوێ‌و شاراوه‌) له‌باره‌ی (بابه‌ت، دیارده‌، رووداو)ـێكی ناڕوون‌و نه‌زانراو، به‌مه‌رجێك ئاشكركردنی زانیاری له‌و بابه‌ته‌دا گرنگبێت به‌لای زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌‌و خوێنه‌رانه‌وه‌‌و په‌یوه‌ست بێت به‌ ژیانی گشتییه‌وه‌، ئه‌ویش به‌ گرتنبه‌ری رێبازێكی روون‌و رێكوپێك بۆ زانیاری كۆكردنه‌وه‌‌و خستنه‌ڕووی سه‌رجه‌م لایه‌ن‌و ره‌هه‌نده‌ په‌یوه‌سته‌كانی بابه‌ته‌كه‌.

هه‌رچه‌نده‌ هه‌موو كارێكی راگه‌یاندن لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌راستی زانیارییه‌كان‌و گه‌یاندنی به‌خه‌ڵك، به‌ڵام رۆژنامه‌وان له‌كاركردنی له‌ راپۆرتی بژاركاریدا ته‌نها به‌خستنه‌ڕووی زانیاری ده‌ستهه‌ڵناگرێت، به‌ڵكو به‌به‌ڵگه‌وه‌ به‌دوای هۆكاره‌ شاراوه‌كان ده‌ڕوات‌و ئه‌و (زانیارییه‌ نهێنی‌و شاراوانه‌) ئاشكراده‌كات كه‌ ده‌ویسترێت له‌ په‌نهان بهێڵرێته‌وه‌.

راپۆرتی بژاركاری مه‌رجی خۆی هه‌یه‌، له‌ راپۆرتی بژاركاریدا زۆری ژماره‌ی وشه‌ گرنگ نییه‌، به‌ڵكو مه‌رجێكی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كاربكات بۆ ئاشكراكردنی (زانیاری راست‌و نوێ‌و شاراوه‌)ـیه‌، به‌ده‌ستهێنانی وه‌ڵامی گومان‌و پرسیاره‌ بێوه‌ڵامه‌كان گرنگه‌. واته‌ ئه‌و جۆره‌ راپۆرتانه‌ نییه‌ كه‌ ته‌نها كاری گێرانه‌وه‌ی بابه‌تێكه‌، به‌نموونه‌ ئه‌مانه‌ راپۆرتی بژاركاری نیین وه‌ك: راپۆرتێك له‌باره‌ی چۆنێتی دروستكردنی چیمه‌نتۆ له‌ كارگه‌ی چیمه‌نتۆی تاسلوجه‌، یان راپۆرتێك له‌باره‌ی به‌شه‌كانی نه‌خۆشخانه‌یه‌ك‌و رێژه‌ی سه‌ردانیكارانی، یان راپۆرتێك له‌باره‌ی پێدانی سله‌فه‌ی دروستكردنی خانووبه‌ره‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م راپۆرتانه‌ گرنگن بۆ زانیاری به‌خشین، به‌ڵام ئاشكراكردنی زانیاری شاراوه‌ی تیادانییه‌.

بابه‌ته‌كانی راپۆرتی بژاركاری سه‌رجه‌م ئه‌و بوارانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ ژیانی گشتییه‌وه‌‌و پرسیاری وه‌ڵامنه‌زانراوی له‌سه‌ره‌‌و ناڕوونه‌ لای خه‌ڵك. ئاشكراكردنی ره‌فتاری ئه‌و توێژانه‌ی كه‌ ده‌یانه‌وێت زانیارییه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ ژیانی گشتی بشارنه‌وه‌، وه‌ك: كه‌مته‌رخه‌می له‌ خزمه‌تگوزارییه‌كاندا، گه‌نده‌ڵی فه‌رمانگه‌كان، سه‌رپێچی یاسا، خراپ به‌كارهێنانی ده‌سه‌ڵات بۆ مه‌به‌ستی حزبی‌و تاكه‌كه‌سی‌و خزمایه‌تی، كه‌مته‌ره‌خه‌می پرۆژه‌كان‌و شێوازی ته‌نده‌ری كۆمپانیاكان، گروپه‌ تێكده‌ره‌كان، ئه‌و ره‌فتارانه‌ی كه‌ زیانی هه‌یه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی كۆمه‌ڵگه‌، غه‌شكردن، خراپی خۆراك‌و چێشتاخانه‌یه‌ك ...

به‌ ئه‌نجامدانی ئه‌مجۆره‌ راپۆرته‌ش رۆژنامه‌وان هه‌ڵده‌سێت به‌ به‌جێهێنانی به‌رپرسیارێتی خۆی به‌رامبه‌ر به‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی، چونكه‌ رۆژنامه‌وان سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی كاری خستنه‌ڕووی زانیارییه‌كانه‌ بۆ خه‌ڵك، جگه‌له‌وه‌ش پاسه‌وانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ گشتییه‌كانه‌‌و تێده‌كۆشێت بۆ به‌دیهێنانی ژیانێكی ئارام‌و دوور له‌ گه‌نده‌ڵی‌و خراپه‌كاری بۆ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی.

راپۆرتی بژاركاری مه‌رجی خۆی هه‌یه‌ تا سه‌ركه‌تووبێت، له‌وانه‌ش: مه‌رجه‌ رۆژنامه‌وان خۆی پاڵنه‌ر‌و حه‌ز‌و ئاره‌زووی خوودی هه‌بێت بۆ ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ی كه‌ ده‌یه‌وێت كاری له‌سه‌ربكات، بۆ دۆزینه‌وه‌ی بیرۆكه‌ش پێویسته‌ رۆژنامه‌وان پشتببه‌ستێت به‌ به‌شداری‌و گفتوگۆ‌و تێبینیكردنی به‌سه‌ره‌نج‌و فزول‌و كۆڵنه‌دان له‌ پرسیار دروستكردن‌و گومانكردنی عه‌قلانیانه‌. تێبینیكردن‌و پرسیار دروستكردن له‌سه‌ر هه‌موو ئه‌و دیارده‌‌و حاڵه‌تانه‌ی كه‌ له‌ده‌روبه‌ریدا هه‌یه‌‌و سه‌رنجدان له‌ بابه‌تی هۆكانی راگه‌یاندن، تۆمار‌و دۆكیۆمێنته‌كان...

جگه‌له‌وه‌ش مه‌رجه‌ رۆژنامه‌وان توانای هه‌بێت بۆ ئه‌نجامدانی راپۆرته‌كه‌. بۆنموونه‌ توانای سه‌ردان‌و زمانه‌وانی، ئه‌گه‌ر راپۆرته‌كه‌ی پێویستی هه‌بوو به‌ سه‌ردانی شوێنێك یان وته‌وه‌رگرتن به‌زمانێكی دیكه‌.

ته‌رخانكردنی كات‌و هه‌وڵدانی زۆر، مه‌رجێكی دیكه‌ی راپۆرتی بژاركارییه‌، ئه‌ویش به‌هۆی گرتنبه‌ری زیاتر له‌رێبازێك بۆ زانیاری كۆكردنه‌وه‌. له‌ رێبازه‌كانی زانیاری كۆكردنه‌وه‌ش وه‌ك: چاوپێكه‌وتن‌و لێدوان وه‌رگرتن له‌ لایه‌نه‌ په‌یوه‌سته‌كان، گه‌ڕانی دۆكیۆمێنتاری، وێنه‌گرتن، په‌نابردن بۆ تاقیگه‌، شوێنكه‌وتن، به‌كارهێنانی داتا‌و شیكاركردنی به‌ كۆمپیوته‌ر.

رێبازی په‌نابردن بۆ تاقیگه‌، ده‌توانرێت به‌كاربهێنرێت له‌و راپۆرتانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ به‌دواداچوونی خراپی‌و باشی خۆراك‌و خواردنه‌وه‌یه‌ك. هه‌روه‌ك له‌ ماڵپه‌ری رۆژنامه‌وانی چاوی خه‌ڵك، به‌دواداچوونێكمانكرد بۆ جۆری ئه‌و ئاوه‌ كانزاییانه‌ی كه‌ له‌بازاره‌كانی كوردستاندا ده‌فرۆشرێن، كه‌ داوامانكرد له‌ رۆژنامه‌وانه‌كه‌ په‌نابباته‌ به‌ر تاقیگه‌ی پزیشكی‌و كیمایی بۆ شیكاركردنی رێژه‌ی ماده‌ تواره‌ خراپه‌كان له‌ ئاوه‌كاندا، له‌ئه‌نجامدا ده‌ركه‌وت هه‌ندێك ئاوه‌كان رێژه‌ی ماده‌ تواوه‌كانی زۆره‌‌و مه‌ترسی ته‌ندروستی هه‌یه‌.

رێبازی شوێنكه‌وتن ده‌توانرێت به‌كاربهێنرێت بۆ به‌دواداچوونی باری چه‌ند ئۆتۆمبێلێك (كه‌ رۆژنامه‌وان پێیوایه‌ كاری نایاسایی ده‌كه‌ن).

رێبازی به‌كارهێنانی داتا‌و شیكاركردنی ئاماری به‌ كۆمپیوته‌ر، ده‌توانرێت به‌كاربهێنرێت بۆ ئه‌و راپۆرتانه‌ی كه‌ داتایان پێویسته‌ بۆ رونكردنه‌وه‌، بۆنموونه‌ زۆرجار ده‌وترا: (زانكۆكانی كوردستان له‌ ئاستی زانكۆ پێشكه‌وتووه‌كانی جیهانن)، ئه‌وه‌ش منی هاندا بۆ به‌دواداچوونی ئه‌و دروشمه‌، بۆئه‌وه‌ش هه‌ستام به‌ شیكاركردنی نمره‌ی ده‌رچووانی هه‌ر سێ زانكۆی سلێمانی‌و سه‌ڵاحه‌دین‌و كۆیه‌، له‌ سێ راپۆرتی جیاوازدا رێژه‌ی ناوه‌ندی نمره‌‌و ئاسته‌كانم ده‌رهێنا‌و رێبازه‌كه‌م رونكرده‌وه‌ كه‌ چۆن ئه‌و داتایانه‌م ده‌ستكه‌وتووه‌‌و چۆن شیكارمكردوون، پاشان كه‌ ئه‌نجامه‌كانم دۆزییه‌وه‌ به‌رپرسانی زانكۆم دواند له‌باره‌ی باشترین‌و خراپترین كۆلێژ‌و به‌ش له‌ رووی نمره‌ی به‌ده‌سهێنراوی خوێندكارانه‌وه‌. كه‌ له‌ئه‌نجامدا ده‌ركه‌وت ئاستی به‌ده‌ستهێنانی نمره‌ له‌ به‌ش‌و كۆلێژه‌كاندا نزمه‌‌و له‌ ژماره‌ 314ی رۆژنامه‌ی ئاسۆ، هاوڵاتی ژماره‌ 325‌و 327 بڵاومكرده‌وه‌.

روونی رێبازی زانیاری كۆكردنه‌وه‌ش گرنگی خۆی هه‌یه‌‌و پێویسته‌ له‌ راپۆرتدا ئاماژه‌ی پێبكرێت بۆئه‌وه‌ی لای خوێنه‌ر ئاشكرابێت كه‌ رۆژنامه‌وان رێگه‌ی ناشه‌رعی په‌یڕونه‌كردووه‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری‌و سه‌رچاوه‌‌و رێبازه‌كه‌ی روون‌و شه‌رعییه‌، چونكه‌ كاتێك به‌رپرسێك به‌رێگه‌یه‌كی ناشه‌رعی ده‌سه‌ڵات‌و داهاتی خه‌ڵك به‌كاردێنێت بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی، رۆژنامه‌وان ره‌خنه‌ی لێده‌گرێت، بۆیه‌ نابێت رۆژنامه‌وان هه‌مان رێگا بگرێته‌به‌ر‌و به‌هه‌مانشێوه‌‌و به‌ڕێگه‌ی ناشه‌رعی زانیاری كۆبكاته‌وه‌ بۆ كاره‌كانی خۆی، ئه‌بێت موبه‌ریری هه‌بێت بۆ ئه‌و رێبازه‌ی كه‌ گرتوییه‌ته‌به‌ر.

ره‌خساندنی ده‌رفه‌تی یه‌كسان‌و ته‌واو به‌و كه‌س‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ بابه‌تی راپۆرته‌كه‌وه‌، مه‌رجێكی بنه‌ره‌تی راپۆرتی بژاركارییه‌، به‌تایبه‌ت بۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ ئیتیهامیان له‌سه‌ر دروستبووه‌ له‌ راپۆرته‌كه‌دا، بۆئه‌وه‌ی وه‌ڵامی خۆیان بده‌نه‌وه‌ بۆ ئه‌و پرسیار‌و گومانانه‌ی به‌هۆی راپۆرته‌كه‌وه‌ له‌سه‌ریان دروستده‌بێت. ئه‌وه‌ش به‌ ره‌خساندنی كاتی ته‌واو بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌، نه‌ك ئه‌و كاته‌ی كه‌ رۆژنامه‌وان راپۆرته‌كه‌ ئاماده‌ده‌كات بۆ بڵاوكرێته‌وه‌ ته‌له‌فۆنێك بكات بۆ كه‌سه‌كه‌‌و به‌ هه‌ڵپروزكان وه‌ڵامێكی لێوه‌ربگرێت.

یه‌كێكی دیكه‌ له‌ مه‌رجه‌كانی راپۆرتی بژاركاری به‌ده‌ستهێنانی وێنه‌‌و داتا‌و وێنه‌ی ئاماری‌و دۆكیۆمێنته‌‌و رێكخستنی مه‌نتقیانه‌ی گێرانه‌وه‌كانه‌ له‌رووی كات‌و هه‌نگاوه‌كانه‌وه‌.

وه‌ك هه‌ر كارێكی دیكه‌، راپۆرتی بژاكاری پێویستی به‌ گرتنه‌به‌ری قوناغ‌و هه‌نگاوه‌كانی كاركردن هه‌یه‌، وه‌ك: قۆناغی پلاندانان‌و خۆئاماده‌كردن، قۆناغی جێبه‌جێكردن، قۆناغی هه‌ڵسه‌نگاندن، قۆناغی بڵاوكردنه‌وه‌‌و وه‌رگرتنی فیدباكه‌كان.

قۆناغی پلاندانان‌و خۆئاماده‌كردن، گرنگه‌ بۆ سه‌ركه‌وتنی هه‌ر كارێك، وه‌ك ده‌وترێت یه‌ك كاتژمێر سه‌رقاڵبوون به‌ پلاندانانه‌وه‌، ده‌ كاتژمێر كاری مه‌یدانی كه‌مده‌كاته‌وه‌. له‌م قوناغه‌دا پێویسته‌ كاربكرێت بۆ دیاریكردنی بیرۆكه‌‌و روونكردنه‌وه‌ی گرنگی ئه‌نجامدانه‌كه‌ی، نوسینی ئه‌و پرسیار‌و گریمانانه‌ی كه‌ ده‌ویسترێت وه‌ڵامه‌كانیان ده‌ستبخرێت، ئه‌ویش به‌ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاریی سه‌ره‌تایی له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌، چونكه‌ زانیاری پرسیار دروستده‌كات.

دیاركردنی وردی سنوری بابه‌ته‌كه‌‌و كه‌مكردنه‌وه‌ی سنوره‌كه‌ی بۆئه‌وه‌ی بتوانرێت له‌ راپۆرتێكدا باسیلێوه‌بكرێت، نه‌ك بابه‌تێكی زۆر لق لق‌و له‌ باسكردنی بابه‌تێكه‌وه‌ بچێته‌ بابه‌تێكی دیكه‌وه‌‌و بابه‌تی سه‌ره‌كی ونبێت.

له‌قۆناغی پلانداناندا گرنگه‌ به‌ روون‌و وردی سه‌رچاوه‌كانی زانیاریی‌و ئه‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ په‌یوستن به‌ راپۆرته‌كه‌وه‌ دیاریبكرێن، هه‌روه‌ها رونكردنه‌وه‌ی رێبازی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری‌و چۆنێتی به‌ده‌ستهێنانیان‌و رێكخستنی هه‌نگاوه‌كان، دیاركردنی ئه‌وه‌ی له‌سه‌ره‌تادا له‌كوێوه‌ ده‌ستپێبكات، چ زانیاری‌و دۆكیۆمێنتێكی پێویسته‌...

له‌ دانانی بیرۆكه‌كه‌دا گرنگه‌ ئه‌وه‌ له‌به‌رچاوبگیرێت كه‌ ئایا كاركردن له‌سه‌ر بیرۆكه‌كه‌ بۆ زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌‌و خوێنه‌رانی گرنگه‌‌و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌هێنێته‌ئاراوه‌، ئایا بڵاوكردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌ سوودی ده‌بێت، ئایا رۆژنامه‌وانه‌كه‌ توانای هه‌یه‌ هه‌ستێت به‌ئه‌نجامدانی راپۆرته‌كه‌، چونكه‌ زۆرجار رۆژنامه‌وانێك كه‌ زمانی عه‌ره‌بی یان توركی باش نازانێت، ده‌ستده‌بات بۆ بابه‌تێك كه‌ پێویستی به‌وه‌رگرتنی لایه‌نی عه‌ره‌بی یان توركی هه‌یه‌، كه‌ ناكرێت رایان وه‌رنه‌گیرێت.

له‌دوای ته‌واوكردنی قۆناغی پلاندانان، قۆناغی جێبه‌جێكردن دێت، له‌م قۆناغه‌دا رۆژنامه‌وان سه‌ردانی مه‌یدان ده‌كات به‌مه‌به‌ستی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری‌و وه‌ڵام بۆ گومان‌و پرسیار‌و گریمانه‌كانی، ئه‌ویش به‌وه‌ی كه‌ هه‌نگاوه‌كانی پلانه‌ ئاماده‌كراوه‌كه‌ی ده‌كاته‌ كردار. كه‌ دواجار بۆی ده‌رده‌كه‌وێت ئایا زانیاری نوێی ده‌ستكه‌وتووه‌ یان نا، راپۆرته‌كه‌ی بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ ده‌شێت یان نا؟

دوای بڕیاردان له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی راپۆرته‌كه‌، راپۆرته‌كه‌ی ده‌نوسێت‌و داڕشتنی بۆ ده‌كات به‌ زمانێكی رۆژنامه‌وانی، به‌ پابه‌نبدوون به‌ ئیتیكی كاری رۆژنامه‌گه‌ری، دڵنیابوون له‌وه‌ی كه‌ راپۆرته‌كه‌ ته‌شهیری تیادانییه‌، رێگه‌یداوه‌ به‌ كه‌سانی په‌یوه‌ست تا وه‌ڵامبده‌نه‌وه‌، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی ئیتهامیان له‌سه‌ر دروستبووه‌.

له‌به‌رئه‌وه‌ی راپۆرتی بژاركاری هه‌ستیاره‌‌و زانیاری شاراوه‌ ئاشكراده‌كات، بۆیه‌ گرنگیدان به‌ پابه‌ندووبن به‌ بنه‌ماكانی ئیتیكی كاری رۆژنامه‌وانی زیاتر پێویسه‌، له‌وانه‌ش وه‌ك: وردبینی، بابه‌تیبوون، سه‌ربه‌خۆی، به‌رده‌وامبوون، به‌رپرسیارێتی...

گرنگی راپۆرتی بژاركاری له‌وه‌دایه‌ كه‌ ده‌بێته‌هۆی بژاركردنی كه‌مته‌رخه‌میی‌و خراپه‌كاری وشیاری‌و رای گشتی دروستده‌كات له‌سه‌ر بابه‌ته‌ نه‌خوازراوه‌كان، كارده‌كاته‌سه‌ر لایه‌نه‌ دادوه‌رییه‌كان تا كاربكه‌ن بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی زیاتر‌و دۆسییه‌ بكه‌نه‌و بۆ بابه‌ته‌كانی راپۆرتی بژاركاری، كه‌ له‌ ئه‌نجامدا له‌به‌رژه‌وه‌ندی پته‌وكردنی بنه‌ماكانی كۆمه‌ڵگه‌‌و حكومه‌تی دیموكرات كۆتاییدێت.

سه‌ره‌رای گرنگی راپۆرتی بژاركاری، به‌ڵام له‌ هه‌رێمی كوردستاندا چه‌ندین رێگر هه‌ن له‌به‌رده‌م رۆژنامه‌وان‌و نایه‌ڵن ئه‌و جۆره‌ راپۆرتانه‌ ئاماده‌بكات، له‌وانه‌ش وه‌ك: رێگه‌نه‌دان به‌ رۆژنامه‌وان به‌وه‌ی كه‌ بتوانێت دۆكیۆمێنتی ده‌زگا حكومییه‌كان ببینێت، نه‌بوونی ئاماری ورد له‌باره‌ی دیارده‌‌و روداوه‌كانه‌وه‌، لێدوان نه‌دانی به‌رپرسان له‌باره‌ی هه‌ندێك بابه‌ته‌وه‌... به‌ڵام سه‌ره‌رای زۆری گرفته‌كان، رۆژنامه‌وان ده‌توانێت به‌ پشتبه‌ستن به‌ هه‌وڵدان‌و وریایی خۆی چاره‌سه‌ر بۆ گرفته‌كان بدۆزێته‌وه‌‌و سه‌رچاوه‌‌و رێبازی دیكه‌ بگرێته‌به‌ر بۆ به‌ده‌ستهێنانی زانیاری

تێبینی: بۆ نوسینی ئه‌م بابه‌ته‌ سوودموه‌رگرتووه‌ له‌ ئه‌زموونی كاری رۆژنامه‌وانی‌و موحه‌ریری خۆم‌و خولێكی (تۆڕی رۆژنامه‌وانانی نێوده‌وڵه‌تی)، كه‌ تایبه‌تبوو به‌ رۆژنامه‌گه‌ری بژاركاری.

Hadi.ameen@yahoo.com

الخميس، 31 مايو، 2012


پێشێلكاری بواری میدیا،
سوتاندنی 800 نوسخه‌ توێژینه‌وه‌ی میدیای نێوان رێكخراوی NPA‌و PDA

هادی ئه‌مین *

له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵه‌ی خه‌ڵك بۆ گه‌شه‌پێدان PDA، 800 نوسخه‌ی تازه‌ له‌كۆی هه‌زار نوسخه‌ی توێژینه‌وه‌ی (راگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆ له‌هه‌رێمی كوردستان له‌روانگه‌ی رۆژنامه‌نووسانه‌وه‌) سوتێندرا‌و ئه‌ندامێكی ئه‌و رێكخراوه‌ش كاره‌كه‌ی له‌ده‌ستده‌دات له‌به‌رئه‌وه‌ی ناڕه‌زایی ده‌ربڕی به‌رامبه‌ر به‌سوتاندنی ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌؟!

رۆژی 16ی ئه‌م مانگه‌، كه‌ چووم بۆ ده‌وام له‌ئۆفیسی سلێمانی كۆمه‌ڵه‌ی خه‌ڵك بۆ گه‌شه‌پێدان PDA ، ئه‌و هه‌واڵه‌ ناخۆشه‌م بیست، كه‌ سه‌رجه‌م نوسخه‌كانی توێژینه‌وه‌ی (ره‌وشی میدیای سه‌ربه‌خۆ له‌هه‌رێمی كوردستان)، كه‌ له‌مه‌خزه‌نی ئۆفیس مابووه‌نه‌وه‌‌و نزیكه‌ی 800 نوسخه‌بوون، سه‌رجه‌میان براون بۆ ناوچه‌ی تانجه‌رۆ‌و له‌وێ سوتێندراون، چونكه‌ ده‌سته‌ی ته‌نفیزی رێكخراوه‌كه‌ بڕیاری سوتاندنییان دابوو؟!

توێژینه‌وه‌كه‌ له‌ساڵی 2007دا، له‌لایه‌ن رێكخراوی PDA به‌هاوكاری رێكخراوی NPA ئه‌نجامدراوه‌، نزیكه‌ی دووساڵی پێچووه‌ به‌تێمێكی نۆكه‌سی‌و سه‌رپه‌رشتیاری زانستی كاره‌كه‌ كراوه‌.

دواتر له‌ساڵی 2009دا به‌تیژاژی هه‌زار دانه‌ چاپكراوه‌. به‌قه‌باره‌ی 100 لاپه‌ڕه‌ی ئه‌یفۆر، كه‌ توێژینه‌وه‌یه‌كی مه‌یدانییه‌ له‌شاره‌كانی هه‌ولێرو سلێمانی‌و دهۆك ئه‌نجامدراوه‌، ده‌رباره‌ی ره‌وشی راگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆ له‌روانگه‌ی رۆژنامه‌نووسانه‌وه‌، ته‌نها دووسه‌د نوسخه‌ی لێ دابه‌شكرا، 800 نوسخه‌ی مابوه‌وه‌ له‌مه‌خزه‌نی رێكخراوه‌كه‌، له‌رۆژی 16ی ئه‌م له‌ناوچه‌ی تانجه‌رۆ سوتێندران. چاپی هه‌ر نوسخه‌یه‌ك له‌و توێژینه‌وه‌یه‌ نزیكه‌ی سێ دۆلاری تێچوبوو.

هه‌ر له‌و رۆژه‌ی كه‌ توێژینه‌وه‌كه‌یان سوتاند، نامه‌ی ناڕه‌زاییم نارد بۆ بۆرد‌و ستافی رێكخراوی PDA‌و NPAو ئه‌و كه‌سانه‌ی له‌و توێژینه‌وه‌یه‌دا كاریان كردبوو، تیادا ناڕه‌زاییم ده‌ربڕی به‌وه‌ی كه‌:

1- من بۆ ماوه‌یه‌ی دوو مانگی له‌سه‌ر یه‌ك، رۆژانه‌ بۆماوه‌ی لانیكه‌م چواركاتژمێر، سه‌رقاڵی پێداچوونه‌وه‌‌و رێكخستنی ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ بووم‌و ئاماده‌مده‌كرد بۆ چاپكردن، بۆیه‌ هه‌ستده‌كه‌م یه‌كێك له‌به‌رهه‌مه‌كانم سوتێندراوه‌.

2- ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌، كتێبیكی مێژوویی‌و سه‌رچاوه‌یه‌كی به‌نرخ بوو له‌بواری میدیا له‌هه‌رێمی كوردستان، توێژینه‌وه‌كه‌ له‌سه‌رانسه‌ری كوردستان داتای مه‌یدانی كۆكردبوه‌وه‌ به‌هۆی تیمی مه‌یدانییه‌وه‌، چه‌ندین ده‌فته‌ر دۆلارو جوهدێكی زۆری بۆ سه‌رفكرابوو، سه‌رچاوه‌یه‌كی به‌سوود بوو بۆ كتێبخانه‌ی كوردی تا وێنه‌ی میدیای كوردستان بخاته‌ڕوو له‌وساته‌وه‌ختانه‌ی كه‌ توێژینه‌وه‌ه‌كه‌ی تیا كرابوو.

3- ئه‌توانرا ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌، به‌كاربهێنرایه‌ بۆ توێژینه‌وه‌ی دیكه‌و وه‌ك سه‌رچاوه‌، یان ئه‌نجامه‌كانی به‌راوردبكرایه‌ به‌توێژینه‌وه‌ی تازه‌، بۆئه‌وه‌ی ره‌وشی ئاراسته‌ی گه‌شه‌ی میدیا پێ به‌راوردبكرایه‌.

4- ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ موڵكی گشتی بوو، موڵكی هه‌موو ئه‌وانه‌ بوو كه‌ تیادا كاریان كردبوو، موڵكی رێكخراوی PDA ‌و NPA بوو، موڵكی سه‌رجه‌م هاوڵاتیان بوو، چونكه‌ بوجه‌ی رێكخراوی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی له‌و توێژینه‌وه‌یه‌دا خه‌رجكرابوو.

5- سوتاندنی كتێب‌و توێژینه‌وه‌ تاوانه‌ له‌رووی مه‌عریفییه‌وه‌‌و زیانگه‌یاندنه‌ به‌كتێبخانه‌ی كوردی، نازانم چۆن له‌و عه‌قڵیه‌ته‌ تێبگه‌م كه‌ له‌ناو رێكخراوی مه‌ده‌نی كارده‌كات‌و بڕیاری سوتاندنی توێژینه‌وه‌و سه‌رچاوه‌ی بواری میدیایی ده‌دات.

وه‌ك میدیاكارێك‌و ئه‌ندامی رێكخراوی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی، دژی سوتاندنی ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ ناڕه‌زاییم ده‌ربڕی، كه‌چی سه‌ره‌رای ئه‌وه‌ی ده‌سته‌ی ته‌نفیزی رێكخراوه‌كه‌، داوای لێبوردن بكات له‌و هه‌ڵوێسته‌ نامه‌ده‌نییه‌‌و ناشارستانییه‌یان، یه‌كێك له‌ده‌سته‌ی ته‌نفیزی رێكخراوه‌كه‌، نوسراوی (واژونه‌كردنی په‌یوه‌ستنامه‌ی كار)ی ناردووه‌ بۆ من، تیادا نوسیوێتی "ناتوانین له‌گه‌ڵ به‌رێزت كاربكه‌ین. ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌جه‌نابتان به‌هیچ جۆرێك پابه‌ند نه‌بوون به‌و رێكه‌وتنه‌ی كه‌سه‌ره‌تای ئه‌م مانگه‌ ئه‌نجامدرا له‌نێوان ستافی میدیا".

ئه‌وه‌ له‌كاتێكدا كه‌ بڕیاربوو له‌سه‌رتای مانگی پێنجی ئه‌مساڵه‌وه‌ ده‌ستبه‌كاربین‌و من هه‌فته‌یه‌ك بوو ده‌وامم ده‌كرد له‌ئۆفیس. و سێ ساڵه‌ له‌و رێكخراوه‌ ده‌وامده‌كه‌م‌و ساڵانه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی گرێبه‌ستی كاره‌كانمان درێژده‌كرایه‌وه‌ له‌چوارچێوه‌ی پڕۆژه‌كه‌دا.
له‌ده‌ستدانی كاره‌كه‌م پێشێلكارییه‌كی دیكه‌ی بواری میدیایه‌، كه‌ ستافێكی بواری میدیا كاره‌كه‌ی له‌ده‌ستبدات له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی ناڕازییبوه‌ به‌رامبه‌ر به‌ره‌فتارێكی نامه‌ده‌نییانه‌ی رێكخراوه‌كه‌ی.

ئاخر ئه‌وان ده‌یانویست به‌نهێنی گفتوگۆ له‌سه‌ر سوتاندنی توێژینه‌وه‌كه‌ بكرێت‌و دیزه‌به‌ده‌رخۆنه‌ بكرێت‌و ته‌نانه‌ت ده‌سته‌ی بۆرد‌و رێكخراوی دۆنه‌ریش ئاگادارنه‌بێت.

دوای ئه‌وه‌ی نامه‌ی ناڕه‌زاییم ده‌ربڕی‌و ناردم بۆ لیژنه‌ی سوتاندن، هه‌رجاره‌ی پاساوێكی نه‌شیاویان ده‌هێنایه‌وه‌. جارێك وتیان ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ كاتی به‌سه‌رچووبوو، سوودی ئانی نه‌بوو..

ئێمه‌ش وه‌ڵامماندانه‌وه‌ به‌وه‌ی، كه‌ ئایا گونجاوه‌ كتێبه‌كانی مێژوو بسوتێنین به‌بیانوی ئه‌وه‌ی كه‌ سوودی ئانی نییه‌‌و چه‌ندین ساڵ به‌سه‌ر چاپكردنیان تێپه‌ڕیوه‌.

جارێكی دیكه‌ پاساویان هێنایه‌وه‌ وتیان، توێژینه‌وه‌كه‌ له‌مه‌خه‌زه‌نێك دانرابوو مشكی لێبوو، جارێكی دیكه‌ وتیان له‌كاتی بارانبارین ئاو چووبوه‌ناو مه‌خزه‌نه‌كه‌ ته‌ڕبوبون.

به‌ڵام ئه‌و شۆفێرانه‌ی كه‌ به‌واندا توێژینه‌وه‌كان نێردرا بۆ تانجه‌رۆ تا بیسوتێنن، شاهیدی ئه‌وه‌ن كه‌ هیچ كام له‌و كارتۆنانه‌ی كه‌ توێژینه‌وه‌كانی تیابوو، مشك نه‌یخواردبوو، ئاوی باراناویش نه‌یخوساندبوو.

جارێكی دیكه‌ وتیان، بۆچی له‌پێشوو كارمه‌ندی مه‌یدانی به‌شی میدیا، (كه‌ به‌نده‌ بووه‌) ئه‌و توێژینه‌وه‌ی دابه‌شنه‌كردووه‌.
من لێم ده‌پرسین بۆ سوتاندتان، ئه‌وان ده‌یانوت بۆ دابه‌شنه‌كراوه‌؟!

منیش وه‌ڵاممدانه‌وه‌، به‌وه‌ی كه‌، مانه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌كان له‌مه‌خزه‌ن جیاوازه‌ وه‌ك له‌سوتاندنیان، وه‌كئه‌وه‌وایه‌، مرۆڤێك دووساڵ نه‌خۆش بێت‌و له‌جێگه‌دا كه‌وتبێت‌و نه‌توانیت بڕوات،، به‌ڵام له‌بری ئه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كه‌ی چاره‌سه‌ربكه‌یت تا هه‌ستێته‌سه‌ر پێ، تۆ بێیت بیستوتێنیت‌و بیكوژیت.

ئه‌و كاته‌ی من كارمه‌ندی مه‌یدانی به‌شی میدیا بووم، سێ پۆستی دیكه‌ له‌سه‌رووی منه‌وه‌ هه‌بوون، له‌ئاراسته‌كاری مه‌یدانی، رێكخه‌ری گشتی، بۆرد. دووجار به‌نوسراوی ره‌سمی‌و ئاگادارمكردوون‌و لێمپرسیون: بۆچی ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌تان چاپكردووه‌‌و دابه‌شی ناكه‌ن؟

به‌ڵام وه‌ڵامێكی قه‌ناعه‌تپێكه‌رم ده‌ستنه‌كه‌وت. (ئه‌گه‌ر نوسراوه‌كانیان ویست جارێكی دیكه‌ بۆیان فۆرۆرد ده‌كه‌مه‌وه‌ به‌مێژووی كاتی خۆی، یان له‌رۆژنامه‌كان بۆیان بڵاوده‌كه‌مه‌وه‌.)

ناكرێت وه‌ك رۆژنامه‌نووس له‌ئیجرائاته‌ هه‌ڵه‌كانی حكومه‌ت ره‌خنه‌بگرین‌و بێده‌نگبین له‌به‌رامبه‌ر سوتاندنی ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌، با كاره‌كه‌شم له‌ده‌ستبده‌م، گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ من له‌سه‌ر داكۆكیكردن له‌سه‌ر پرسێكی بواری میدیا كاره‌كه‌م له‌ده‌ستده‌م، ئه‌وه‌ش مایه‌ی شانازییه‌ بۆ من، به‌ڵام مایه‌ی شه‌رمه‌ بۆ كه‌سانێك كه‌ به‌خۆیان بڵێن چالاكوانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی، له‌ولاوه‌ بڕیاری سوتاندنی توێژینه‌وه‌و سه‌رچاوه‌ی میدیایی بده‌ن.

ئاخر له‌كوێی ئه‌م دنیایه‌دا هه‌بوه‌، رێكخراوی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی توێژینه‌وه‌و سه‌رچاوه‌ی زانستی بسوتێنێت، ئه‌وه‌ ته‌نها له‌ره‌فتاری فاشی‌و دیكتاتۆره‌كان ده‌وه‌شێته‌وه‌.

تائێستا بۆردی رێكخراوه‌كه‌ وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌یان نه‌دامه‌وه‌، كه‌ بۆچی ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ چاپكراو دابه‌شنه‌كرا، ئه‌ی بۆچی سوتێندرا، و به‌دواداچوونی وردیان بۆ نه‌كردووه‌؟

هه‌روه‌ها تائێستا رای رێكخراوی دۆنه‌ریش كه‌ NPA یه‌ دیارنییه‌، له‌باره‌ی دابه‌شنه‌كردن‌و سوتاندنی توێژنه‌وه‌كه‌!!
هه‌ڵبه‌ت ئه‌و راسته‌یه‌ش روونبكه‌ینه‌وه‌ كه‌ ده‌سته‌ی بۆردی رێكخراوی PDA ئاگاداری سوتاندنی پێشوه‌ختی ئه‌و توێژینه‌وانه‌ نه‌بوو، ته‌نها له‌لایه‌ن ده‌سته‌ی ته‌نفیزی حوكمی سوتاندنه‌كه‌ ده‌رچووبوو.

هه‌رچۆنێك بێت، دواخستنی دابه‌شكردنی توێژینه‌وه‌كه‌ هه‌ڵه‌بوو، به‌ڵام بڕیاری سوتاندنی تاوان بوو، چونكه‌ هه‌رچه‌ند دابه‌شكردنی دواكه‌ت، به‌ڵام نرخی زانستی‌و مێژووی ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ یه‌ك زه‌ره‌ كه‌می نه‌كردبوو.

له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌و توێژینه‌وه‌یه‌ بۆ فرۆشتن نه‌بوو، ده‌كرا دابه‌شبكرایه‌ به‌سه‌ر ناوه‌نده‌ ئیعلامییه‌كانی كوردستاندا.
دووباره‌ ناڕه‌زایی خۆم ده‌رده‌بڕم به‌رامبه‌ر به‌سوتاندنی ئه‌و كتێب‌و سه‌رچاوه‌ زانستییه‌، پاساوی سوتاندنی توێژینه‌وه‌كه‌ هه‌رچییه‌كه‌ بێت، ره‌فتارێكی ناده‌مه‌نی بووه‌و پێشێلكاری بووه‌ به‌رامبه‌ر به‌ره‌وشی میدیا له‌هه‌رێمی كوردستان‌و به‌فێرۆدانی جوهدو بوجه‌ی رێكخراوی مه‌ده‌نی‌و بوجه‌ی گشتی بوو.

تائێستا چاره‌نوسی ئه‌و 800 توێژینه‌وه‌ سوتاوه‌، كه‌ نزیكه‌ی 2400 دۆلار ته‌نها به‌چاپه‌كه‌ی دراوه‌، به‌نادیاری ماوه‌ته‌وه‌، كه‌س نازانێت كێ ته‌عویزی ده‌كاته‌وه‌.

داواكارم ده‌سته‌ی ته‌نفیزی رێكخراوی PDA داوای لێبوردن بكات له‌رای گشتی‌و سه‌رجه‌م میدیاكارانی كوردستان، له‌سه‌ر ئه‌و ره‌فتاره‌ نامه‌ده‌نییان‌و هه‌موو نوسخه‌كانیشی له‌چاپ بده‌نه‌وه‌.

با تازه‌نه‌كردنه‌وه‌ی گرێبه‌ستی كاره‌كه‌ی منیش‌و له‌ده‌ستدانی كاره‌كه‌م، بچێته‌نێو ئه‌و پێشێلكارییانه‌ی كه‌ به‌رامبه‌ر رۆژنامه‌نووسان‌و میدیاكاران كراوان له‌مساڵدا، به‌ڵام ئه‌م پێشێلكارییه‌یان عه‌یاره‌ بیستوچواره‌‌و ده‌گمه‌نه‌، چونكه‌ له‌لایه‌ن رێكخراوی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نییه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌؟!

ئه‌مه‌ش ئه‌و راستییه‌ی روونكرده‌وه‌ كه‌ ئه‌شێت عه‌قلیه‌تی سوتاندن‌و پێشلێكاری به‌رامبه‌ر به‌ میدیا‌و رۆژنامه‌نووسان له‌ رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نییشدا بوونی هه‌بێت.

* كارمه‌ندی مه‌یدانی پرۆژه‌ی میدیا، سه‌رنوسه‌ری ماڵپه‌ری چاوی خه‌ڵك، رێكخراوی PDA
Hadi.ameen@gmail.com
07702201898

الأحد، 20 يونيو، 2010

یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان‌و داڕشتنی میتۆدێكی هه‌ڵه‌

هادی ئه‌مین

له‌ لاپه‌ڕه‌ 16ی ڕۆژنامه‌ی هاوڵاتی ژماره‌ 634 بابه‌تێكم بڵاوكرده‌وه‌ به‌ناونیشانی: (یه‌كێتییه‌ك بۆ قائیمقامانی كوردستان، له‌سه‌ر ئاوازی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان)، تێیدا ده‌مپرسی: بۆچی (مه‌رجی موماره‌سه‌ی فیعلی پیشه‌) له‌ یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان بوونی نییه‌ بۆ ئه‌ندامه‌كانی، له‌كاتێكدا له‌سه‌ر بنه‌مای پیشه‌ی په‌رله‌مانتاری ئه‌ندام وه‌رده‌گرێت؟ چونكه‌ ده‌ركه‌وت زۆربه‌ی ئه‌ندامانی ئه‌و یه‌كێتییه‌ په‌رله‌مانتارنیین، به‌ڵكو په‌رله‌مانتاری خانه‌نشینكراون، بێگومان په‌رله‌مانتار كه‌سێكه‌ كه‌ ئێستا موماره‌سه‌ی كاری په‌رله‌مانی بكات‌و ئه‌ندام په‌رله‌مان بێت.

ده‌مپرسی: بۆچی په‌رله‌مان له‌ ساڵی 2006دا هه‌ر له‌ بیری خۆیاندا بووه‌، بۆچی یاسایه‌كیان دانه‌نا بۆ هه‌ریه‌ك له‌ (یه‌كێتی وه‌زیرانی كوردستان، یه‌كێتی راوێژكاران، یه‌كێتی قایمقامان، یه‌كێتی مدیر ناحێكانی كوردستان...)، خۆ هه‌ر یه‌ك له‌و توێژانه‌ش رێژه‌یه‌ك خانه‌نشینیان هه‌یه‌، بۆچی بۆ (به‌گه‌رخستنی شاره‌زاییه‌كانیان) یاسای یه‌كێتییان پێ ڕه‌وانه‌بینیون؟

یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان، وه‌ڵامی ئه‌و وتاره‌ی منی دایه‌وه‌ له‌ ماڵپه‌ره‌كه‌ی خۆیاندا، له‌ژێر ناونیشانی: (یه‌كه‌م ناڕازیی بوون له‌ لایه‌ن شۆڤینیه‌ عه‌ره‌به‌كان‌و دووه‌م ناڕازی بوون له‌ لایه‌ن نوسه‌رێكی كورد). وه‌ڵامه‌كه‌یان له‌ ده‌خاڵدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، كه‌ هه‌ندێكیان هیچ په‌یوه‌ندیان نییه‌ به‌ ره‌خنه‌‌و پرسیاره‌كانی منه‌وه‌ بۆیه‌ قسه‌یان له‌سه‌ر ناكه‌م.

له‌خاڵی چواره‌می وه‌ڵامه‌كه‌یدا یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان به‌رامبه‌ر به‌من نوسیوێتی "لێره‌دا شتێك خۆی به‌دیارده‌خات ئه‌وه‌ش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ناوبراو كینه‌یه‌كی پێسپیردراوه‌ دژی ئه‌و ده‌سكه‌وته‌ گرنگه‌ی بۆ گه‌لی كوردستان هاتۆته‌ كایه‌وه‌".

كاتێك ئه‌و وه‌ڵامه‌یانم خوێنده‌وه‌ له‌خۆم پرسی ئه‌رێ ئه‌وه‌ یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران كوردستان‌و شاره‌زایانی یاسان به‌و جۆره‌ وه‌ڵامی ره‌خنه‌ ده‌ده‌نه‌وه‌! ئه‌ی ئه‌بێت ئاستی تێگه‌یشتنی ئه‌وانه‌ چۆن بێت، كه‌ شاره‌زایی یاساییان نییه‌!

یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران‌و داڕشتنی میتۆد‌و پێشه‌كییه‌كی هه‌ڵه‌:
یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان، له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌كه‌یدا بۆ مه‌حكومكردنی ره‌خنه‌كانم، په‌نایبردوه‌ته‌به‌ر به‌كارهێنانی میتۆد‌و پێوانه‌یه‌كی باوی نازانستی.

ئه‌و میتۆده‌ زۆرجار به‌كارده‌هێنرێت بۆ مه‌حكومكردنی پرسێك یان كه‌سێك، میتۆده‌كه‌ به‌ سێ هه‌نگاو كارده‌كات. له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مدا رسته‌یه‌كی پێشه‌كی كوشنده‌ داده‌ڕێژرێت، له‌ هه‌نگاوی دووه‌مدا رسته‌ی ناوه‌ند دروستده‌كات، بۆئه‌وه‌ی بگاته‌ هه‌نگاوی سێیه‌م‌و دروستكردنی وێنه‌‌و ئه‌نجامی حوكمدان له‌ زهنی ده‌وروبه‌ردا، به‌ڵام مه‌رج نییه‌ قۆناغی سێیه‌م به‌ ئاشكرا بوترێت، به‌ڵكو ته‌نها بۆئه‌وه‌یه‌ وێنه‌یه‌ك له‌ زهنی ده‌وروبه‌ردا دروستبكرێت به‌و جۆره‌ی كه‌ پێشه‌كی‌و رسته‌ی ناوه‌ند ده‌یخوازێت.

بۆنموونه‌، له‌كاتی مه‌حكومكردنی یه‌كێك كه‌ پێده‌كه‌نێت، له‌ سه‌ره‌تا پێشه‌كییه‌كی كوشنده‌ی بۆ داده‌نێن ده‌وترێت: (پێكه‌نین به‌بێ هۆ، نیشانه‌ی بێ ئه‌ده‌بیه‌)، ئه‌ویش بۆ گه‌یشتن به‌ هه‌نگاوی دووه‌م، تا بوترێت: (فڵان پێكه‌نی به‌بێ هۆ)، به‌مه‌به‌ستی رێخۆشكردن بۆ هه‌نگاوی سێیه‌م‌و مه‌حكومكردن بۆئه‌وه‌ی وا له‌ ده‌وروبه‌ر بگه‌ینرێت: (كه‌واته‌ فڵان بێئه‌ده‌به‌).

یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان، به‌و میتۆده‌ نازانستییه‌ ده‌یه‌وێت مه‌حكومی ره‌خنه‌كانم بكات‌و له‌گرنیگییان كه‌مبكاته‌وه‌، له‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌مدا رسته‌یه‌كی پێشه‌كی كوشنده‌ی داڕشتوه‌‌و نوسیویه‌تی: (یه‌كه‌م ناڕازییبوون له‌سه‌ر پێكهێنانی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان له‌لایه‌ن شۆفینیه‌ عه‌ره‌به‌كانه‌وه‌ بوو)، له‌ هه‌نگاوی دووه‌مدا ده‌ڵێت: (دووه‌م ناڕازی بوون له‌لایه‌ن نوسه‌رێكی كورده‌وه‌ بوو)، هه‌روه‌ها وه‌ك هه‌نگاوی دووه‌م نوسیوێتی: (هادی ئه‌مین چه‌ند دێرێكی به‌هه‌مان بیرو بۆچوونی ئه‌و شۆفێنیانه‌ بڵاوكرده‌وه‌)، ئه‌ویش بۆئه‌وه‌ی بگاته‌ هه‌نگاوی سێیه‌م له‌ زهنی خوێنه‌ردا، واته‌ بۆئه‌وه‌ی بگاته‌ ئه‌نجامی: (كه‌واته‌ هادی ئه‌مین شۆڤێنیه‌، كه‌واته‌ ره‌خنه‌كانی به‌رئه‌نجامی دیدێكی شۆڤێنیانه‌یه‌، كه‌واته‌ ره‌خنه‌كانی گرنگ نین).

ئه‌و میتۆد‌و پێوانه‌یه‌ هه‌مووجارێك راست نییه‌، مه‌رج نییه‌ هه‌موو حاڵه‌ته‌كان وه‌ك یه‌ك بن، له‌ په‌ندی كوردی خۆماندا په‌ندێك ئه‌م كێشه‌یه‌ چاره‌سه‌رده‌كات‌و ده‌ڵێت: (هه‌موو ریش سورێك هه‌مزه‌ئاغا نییه‌)، بۆیه‌ به‌یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان ده‌ڵێم هه‌موو ره‌خنه‌گرێك شۆڤێنی نییه‌‌و ده‌ستی ده‌ره‌كی‌و له‌پشته‌وه‌ نییه‌‌و كینه‌ی پێ نه‌سپێردراوه‌.

له‌ په‌ره‌گرافی یه‌كه‌می وه‌ڵامدانه‌وه‌كه‌یدا یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران نوسیوێتی: "پاش كۆنگره‌ی یه‌كه‌می یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان له‌ 29 / 5/2008 دا ، له‌ به‌رنامه‌یه‌كی تایبه‌تی كه‌ناڵی الجزیره‌ ده‌نگی ناڕازی بوون له‌سه‌ر دروستبوونی، له‌ لایه‌ن شۆفێنیه‌ عه‌ره‌به‌كانه‌وه‌ به‌رز بوه‌وه‌، ئه‌وه‌یان به‌ سه‌ره‌تای پێكهێنانی ده‌وڵه‌تی كوردی له‌قه‌ڵه‌م دا."

یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران، دیارینه‌كردووه‌ ئه‌و شۆڤێنییه‌ كێیه‌ كه‌ له‌ كه‌ناڵی ئه‌لجـه‌زیره‌ ده‌نگی ناڕازیبوون له‌سه‌ر دروستبوونی یه‌كێتییه‌كه‌یان به‌رزكرده‌وه‌، من‌و خوێنه‌رانی به‌رێزیش هه‌قمانه‌ بپرسین، بۆ ناوه‌كه‌یتان نه‌نوسیوه‌!!؟

له‌ كتێبی چالاكییه‌كانی ساڵی 2008دا گه‌ڕام بۆ روونكردنه‌وه‌ی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان له‌سه‌ر ناڕه‌زایبونه‌كانی ئه‌و شۆڤێنیه‌ی كه‌ له‌ ئه‌لجه‌زیره‌وه‌ قسه‌ی له‌سه‌ر یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران كردووه‌، به‌ڵام هیچم نه‌دۆزیه‌وه‌! بێگومان خۆ نابێت وه‌ڵامی ئه‌و شۆڤێنیه‌ عه‌ره‌به‌یان نه‌دابێته‌‌وه‌و شه‌ڕه‌كه‌ی به‌من بفرۆشن، بێگومان قسه‌كردن له‌ كه‌ناڵێكی گه‌وره‌ی وه‌ك ئه‌لجه‌زیره‌ كاریگه‌ری گه‌وره‌ی هه‌یه‌‌و ناشێت وه‌ڵامنه‌درابێته‌وه‌، چ به‌ده‌نگی یان به‌نوسراو.

ئه‌توانم بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ ئه‌رشیفه‌ ده‌نگ‌و ره‌نگییه‌كانی ئه‌لجه‌زیره‌، به‌ڵام زیاتر مه‌به‌ستی من خوێندنه‌وه‌ی وه‌ڵامی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستانه‌ بۆ ئه‌و شۆڤێنیه‌، ئه‌ویش له‌به‌ر دوو هۆكار:

1ـ ده‌مه‌وێت له‌ڕێی وه‌ڵامی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانه‌وه‌ جۆری ناڕه‌زاییبونی ئه‌و شۆڤێنیه‌ بخوێنمه‌وه‌، تا بزانم كوێی ناڕه‌زایبونه‌كه‌ی ئه‌و شۆڤێنیه‌ ته‌ریبه‌ له‌گه‌ڵ ره‌خنه‌كانی مندا، چونكه‌ یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران نوسیوێتی: "هادی ئه‌مین چه‌ند دێرێكی به‌هه‌مان بیرو بۆچوونی ئه‌و شۆفێنیانه‌ بڵاوكرده‌وه‌".

بێگومان له‌ وه‌ڵام‌و روونكردنه‌وه‌ی یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران بۆ ئه‌و شۆڤێنییه‌، ده‌بێت هه‌ندێك تێكستی هه‌ڵه‌ی ئه‌ویان دانابێت‌و ره‌خنه‌یان لێگرتبێت. یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان تكایه‌ له‌كوێدا وه‌ڵامی ئه‌و شۆڤێنیه‌تان داوه‌ته‌وه‌؟

2ـ هه‌روه‌ها بۆئه‌وه‌ی جۆر‌و زمانی وه‌ڵامدانه‌وه‌كه‌ی یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران به‌راودبكه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌و زمانه‌ی وه‌ڵامی ره‌خنه‌كانی منیان پێداوه‌ته‌وه‌، تا بزانم ئایا كابراكه‌ی ئه‌لجه‌زیره‌یان به‌شۆڤێنی وه‌سفكردوه‌، یان هه‌ر شه‌ڕه‌كه‌ی به‌من ده‌فرۆشن.

یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان‌و جۆری ئه‌ندامێتی:
یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران له‌ خاڵی دووه‌می وه‌ڵامدانه‌وه‌كه‌یدا به‌رامبه‌ر به‌ وتاره‌كه‌م نوسیوێتی: "كاری یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران بۆ به‌گه‌ڕ خستنی شاره‌زایی یاسا دانه‌رییه‌، نه‌ك رێكخراوێكی پیشه‌یی، وه‌كو نوسه‌ر له‌سه‌ره‌تای نوسینه‌كه‌یدا باسی كردووه‌."

منیش ده‌ڵێم: له‌به‌رئه‌وه‌ی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان، كۆمه‌ڵه‌ یان رێكخراوێكی NGO نییه‌، به‌ڵكو وه‌ك رێكخراوێكی پیشه‌یی‌و له‌سه‌ر بنه‌مای پیشه‌ ئه‌ندام وه‌رده‌گرێت، به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ بۆچی مه‌رجی (موماره‌سه‌ی فیعلی پیشه‌) به‌هه‌ندوه‌رناگیرێت؟

به‌پێی په‌یڕه‌وی ناوخۆیی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان، په‌رله‌مانتاره‌ خانه‌نشیكراوه‌كانی خوله‌كانی پێشووی په‌رله‌مانی كوردستان‌و عێراق ئه‌ندامی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانن. ده‌پرسم له‌كوێی مه‌نتیقدا جێی ده‌بێته‌وه‌، یه‌كێتییه‌ك هه‌بێت له‌سه‌ر بنه‌مای پیشه‌ ئه‌ندام وه‌ربگرێت، به‌ڵام (مه‌رجی موماره‌سه‌ی فیعلی پیشه‌) گرنگ نه‌بێت تیایدا؟

ئاخر له‌ یه‌كێتییه‌ پێشه‌ییه‌كاندا، ئه‌ندام ده‌بێت موماره‌سه‌ی فیعلی پیشه‌كه‌ بكات، ئه‌وجا بۆی هه‌یه‌ ببێته‌ ئه‌ندام، بۆنموونه‌ له‌ یه‌كێتی مامۆستایانی كوردستاندا، هه‌موو ئه‌ندامان مامۆستان، هه‌روه‌ها له‌ یه‌كێتی ئه‌ندازیارانی كوردستان، هه‌موو ئه‌ندامه‌كانی ئه‌ندازیارن، ئه‌ی بۆچی (مه‌رجی موماره‌سه‌ی فیعلی پیشه‌) له‌ یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستاندا بوونی نییه‌ بۆ ئه‌ندامێتی؟

خۆئه‌گه‌ر ئه‌ندامانی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان پێكبهتایه‌ له‌و ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌ كوردانه‌ی كه‌ ئێستا په‌رله‌مانتارن له‌ په‌رله‌مانی (كوردستان، عێراق، په‌رله‌مانی ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ كوردی تیایه‌)، ئه‌وا بێگومان هه‌زار ده‌ستخۆشیمان لێده‌كرد‌و ده‌بویه‌ ده‌ستكه‌وتێكی مه‌زنی نه‌ته‌وه‌ی كورد.

یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی له‌ خاڵی نۆیه‌می وه‌ڵامه‌كایدا نوسیوێتی: (هادی، باس له‌وه‌ش ده‌كات كه‌ ڕه‌نگه‌ بیرۆكه‌ی دامه‌زراندنی له‌ دراوسێكانه‌وه‌ وه‌رگیرابێ ، ڕاسته‌ نه‌ك له‌ دراوسێكان به‌ڵكو له‌گشت گه‌لان و ده‌وڵه‌تانی جیهانیه‌وه‌یه‌ ، ئه‌و به‌رێزه‌ پێیناخۆشه‌ گه‌لی كوردستانیش ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ی هه‌بێ‌.)

له‌وتاری پێشومدا نوسیوبم: "بیرم له‌وه‌كرده‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ بیرۆكه‌ی دامه‌زراندنی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان له‌ دراوسێكانه‌وه‌ وه‌رگیرابێت، بۆیه‌ له‌ ئینته‌رنێت گه‌رام بۆ دۆزینه‌وه‌ی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی عه‌رب، ماڵپه‌ڕه‌كه‌یانم دۆزیه‌وه‌، بینیم عه‌ره‌به‌كان یه‌كێتییه‌كیان به‌و ناوه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌ندامه‌كانی بریتینین له‌ خانه‌نشینكراوه‌كان، به‌ڵكو ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌ فیعلی له‌ وڵاته‌كانی خۆیاندا ئه‌ندام په‌رله‌مانن، به‌هه‌موو وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان په‌رله‌مانێكیان دروستكردووه‌ بۆ تاوتوێی بابه‌ته‌ هاوبه‌شه‌كان".

لێره‌شدا ده‌پرسم له‌كام وڵاتدا په‌رله‌مانتاره‌ خانه‌نشینكراوه‌كان له‌ یه‌كێتی په‌رله‌مانی وڵاته‌كه‌دان‌و موچه‌ی خانه‌نیشنی وه‌رده‌گرن، تكایه‌ ناوی وڵاته‌كه‌مان بۆ بنوسن.

هه‌روه‌ها ده‌ڵێم، په‌رله‌مانتاره‌كانی خولی پێشوو له‌ ساڵی 2006‌و به‌یاسای ژماره‌ 17، خۆیان یاسای یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانیان داناوه‌ بۆ توێژی په‌رله‌مانتار، پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌: بۆچی هه‌ر له‌ بیری خۆیاندا بوون، بۆچی یاسایان دانه‌نا بۆ هه‌ره‌یه‌ك له‌ (یه‌كێتی وه‌زیرانی كوردستان، یه‌كێتی راوێژكاران، یه‌كێتی قایمقامان، یه‌كێتی مدیر ناحێكانی كوردستان...)، خۆ هه‌ر یه‌ك له‌و توێژانه‌ش خانه‌نشینیان هه‌یه‌‌و له‌بواره‌كه‌ی خۆیاندا به‌ئه‌زموونن‌و بۆچی بۆ "به‌گه‌ڕ خستنی شاره‌زایی" یان له‌بواره‌كانی خۆیاندا یه‌كێتیان بۆ دروستنه‌كردوون؟

له‌هه‌مووی سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌، كه‌سێك بۆ ماوه‌ی چوارساڵ ئه‌ندام په‌رله‌مان بێت، ئیتر دوای خانه‌نشینیش پێناسی (یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان) هه‌ڵبگریت‌و سوودمه‌ندبیت له‌ خێروبه‌ره‌كه‌تی ئه‌و یه‌كێتییه‌‌و به‌ چوارساڵ خزمه‌ت موچه‌یه‌كی به‌رزی خانه‌نشینی وه‌ربگرێت؟

یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران له‌ خاڵی حه‌وته‌می وه‌ڵامه‌كه‌یاندا نوسوێتی: "كاری یه‌كێتی په‌رله‌مانتاران خۆبه‌خشه‌". منیش ده‌ڵێم رێكخراوێك كه‌ داكۆكی له‌ موچه‌ی خانه‌نشی به‌رز بكات بۆ ئه‌ندامه‌كانی، ئه‌وا هیچ هونه‌ر نییه‌ ئه‌ندامه‌كانی به‌خۆبه‌خشی كاری بۆ بكه‌ن.

له‌ كتێبی كارو چالاكییه‌كانی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان بۆ ساڵی 2009، روونكردنه‌وه‌ی تایبه‌تیان بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ بۆ داكۆكیكردن له‌ ماف‌و ئیمتیازاتی په‌رله‌مانتار له‌گه‌ڵ په‌رله‌مانتاری خانه‌نشینكراو.

له‌ لاپه‌ڕه‌ 25ی ئه‌و كتێبه‌دا له‌ژێر ناونیشانی روونكردنه‌وه‌یه‌ك له‌ یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستانه‌وه‌، وه‌ك ناڕازییبوونێك له‌ ره‌خنه‌ی میدیاكان نوسیویانه‌: (به‌ به‌رده‌وامی زۆربه‌ی میدیاكان له‌ مووچه‌ی په‌رله‌مانتار ده‌پێچنه‌وه‌... ئایا به‌و چه‌ند سه‌د كه‌سه‌ی په‌رله‌مان چاره‌سه‌ری به‌رزبوونه‌وه‌ی موچه‌ی زیاتر له‌ ملیۆنێك كارمه‌ندی حكومه‌ت ده‌كرێ؟ یان گرنگی نه‌دان به‌ ئه‌زموون‌و شاره‌زایی په‌رله‌مانتارانی خوله‌كانی پێشوو... ئه‌م هه‌ڵسوكه‌وته‌ نادروستانه‌ له‌پای چی؟).

پێشنیاز بۆ په‌رله‌مانی كوردستان:
جێگه‌ی به‌رزنرخاندنه‌ ئه‌م خوله‌ی په‌رله‌مانی كوردستاندا كاربكات بۆئه‌وه‌ی ئه‌ندامانی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان پێكبێت له‌و ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌ كوردانه‌ی كه‌ ئێستا په‌رله‌مانتارن له‌ په‌رله‌مانی (كوردستان، عێراق، په‌رله‌مانی ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ كوردی تیایه‌)، كه‌ ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ ده‌ستكه‌وتێكی نه‌ته‌وه‌یی گرنگ بۆ تاوتوێی ئه‌و پرسانه‌ی كه‌ رووبه‌رووی نه‌ته‌وه‌ی كورد ده‌بێته‌وه‌ له‌سه‌رجه‌م جیهاندا.

به‌ڵام ئه‌گه‌ر یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان به‌و میتۆد‌و ئاوازه‌ی كه‌ ئێسته‌ هه‌یه‌ به‌رده‌وام بێت، كه‌ په‌رله‌مانتار‌و خانه‌نشینكراو ئه‌ندامن تیادا، ئه‌وا با په‌رله‌مانی كوردستان مافی توێژه‌كانی دیكه‌ش بدات‌و كاربكات بۆ ده‌رچواندنی یاسای (یه‌كێتی وه‌زیرانی كوردستان، یه‌كێتی راوێژكارانی، یه‌كێتی قایمقامان، یه‌كێتی به‌ڕێوبه‌ره‌ گشتییه‌كان، یه‌كێتی مدیر ناحیه‌كانی كوردستان...) هه‌موو خانه‌نشینكراوه‌كانی ئه‌و توێژانه‌ له‌و یه‌كێتیانه‌دا بكه‌نه‌ ئه‌ندام، به‌پاساوی "به‌گه‌ڕخستنی شاره‌زایی" ئه‌ندامانی هه‌ریه‌ك له‌و توێژانه‌ له‌ بواره‌كانی خۆیاندا.

تێبینی:
سه‌ره‌تا ئه‌م بابه‌ته‌م نارد بۆ ماڵپه‌ڕی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان، به‌ڵام بڵاویاننه‌كرده‌وه‌.

Hadi.ameen@gmail.com

الأحد، 6 يونيو، 2010

یه‌كێتییه‌ك بۆ قائیمقامانی كوردستان، له‌سه‌ر ئاوازی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان

هادی ئه‌مین

له‌كوێی مه‌نتیق‌و یاسادا جێی ده‌بێته‌وه‌، ئه‌ندامانی یه‌كێتییه‌كی پیشه‌یی، موماره‌سه‌ی فیعلی پیشه‌كه‌ی خۆیان نه‌كه‌ن‌و له‌و یه‌كێتییه‌شدا ئه‌ندام بن؟! هه‌روه‌ها یه‌كێتییه‌كه‌ش یاسا بۆ خۆی دابنێت‌و له‌ سامانی میلله‌تیش ببه‌خشێت به‌خۆی؟!

له‌ هه‌فته‌ی رابردوودا هه‌واڵی ئه‌وه‌مان خوێنده‌وه‌ كه‌ كۆنگره‌ی دووه‌می یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان له‌ هه‌ولێر به‌ڕێوه‌چووه‌، وه‌ك ده‌ڵێن ئه‌و یه‌كێتییه‌ له‌ساڵی 2006ه‌وه‌ دامه‌زراوه‌‌و تائێستا خاوه‌نی 500 ئه‌ندامه‌!!

ئه‌و هه‌واڵه‌ سه‌رنجی راكێشام، له‌خۆم پرسی: باشه‌ ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌كانی كوردستان له‌ یه‌ك هۆڵدا داده‌نیشن، ئیتر پێویستیان به‌ یه‌كێتی چییه‌، خۆ ئه‌وان وه‌ك توێژی مامۆستا نین، كه‌ هه‌ره‌یه‌كه‌یان له‌ گوند‌و قه‌زایه‌كن، دووریان له‌ یه‌كدی‌و كێشه‌ جۆراوجۆره‌كانیان ده‌خوازێت یه‌كێتییه‌كان هه‌بێت بۆ داكۆكی له‌ مافه‌كانیان؟ به‌ڵام په‌رله‌مانتاره‌كان دورنین له‌ یه‌كدی‌و كێشه‌ی جۆراوجۆریشیان نییه‌، ئیتر پێویستیان به‌ یه‌كێتی چییه‌، هه‌وره‌ها له‌خۆم ده‌پرسی باشه‌ ئه‌و 500 ئه‌ندامه‌ی كه‌ هه‌یانه‌ كێن؟ خۆ ژماره‌ی په‌رله‌مانتاره‌كان له‌ 111 په‌رله‌مانتار زیاتر نیین!

له‌ ئه‌نجامدا گه‌یشتمه‌ وه‌ڵامێكی سه‌یر، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌: زۆرێك له‌ ئه‌ندامانی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان په‌رله‌مانتار نین، بێگومان په‌رله‌مانتار كه‌سێك كه‌ ئێستا موماره‌سه‌ی فیعلی پیشه‌ی په‌رله‌مانی بكات.

بۆ زیاتر روونبوونه‌وه‌ی پرسیاره‌كانم ده‌رباره‌ی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان، گه‌ڕام به‌دوای یاسا‌و پێڕه‌وی ناوخۆییاندا، كه‌ له‌ ماڵپه‌ره‌كه‌ی خۆیاندا ده‌ستمكه‌وت، بینیم تیادا نوسراوه‌: ئه‌ندامانی یه‌كێتییه‌كه‌ پێكدێن له‌وانه‌ی كه‌ له‌ یه‌كێك له‌ خوله‌كانی په‌رله‌مانه‌كانی كوردستان‌و عێراق ئه‌ندام‌و نوینه‌ری كورد بووبن. واته‌ په‌رله‌مانتاره‌ خانه‌نشینه‌كانیش ئه‌ندامن.

دوای ئه‌وه‌ی كه‌ زانیم زۆرێك له‌ ئه‌ندامه‌كانی ئه‌و یه‌كێتییه‌ په‌رله‌مانتار نیین، پرسیاری دیكه‌م لا دروستبوو، له‌خۆم ده‌پرسی بۆچی ئه‌و یه‌كێتییه‌ به‌لایه‌وه‌ گرنگ نییه‌ ئه‌ندامه‌كانی موماره‌سی فیعلی پیشه‌كه‌ بكه‌ن؟

ئاخر له‌ یه‌كێتیه‌ پێشه‌ییه‌كاندا ئه‌ندام ده‌بێت موماره‌سه‌ی فیعلی پیشه‌كه‌ بكات، ئه‌وجا بۆی هه‌یه‌ ببێته‌ ئه‌ندام، بۆنموونه‌ له‌ یه‌كێتی مامۆستایانی كوردستاندا، هه‌موو ئه‌ندامان مامۆستان، هه‌روه‌ها له‌ یه‌كێتی ئه‌ندازیارانی كوردستان، هه‌موو ئه‌ندامه‌كانی ئه‌ندازیارن، ئه‌ی بۆچی (مه‌رجی موماره‌سه‌ی فیعلی پیشه‌) له‌ یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستاندا بوونی نییه‌ بۆ ئه‌ندامێتی؟

ئه‌زانن وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ زۆر سه‌یرنییه‌، ئه‌ویش له‌به‌رئه‌وه‌ی په‌رله‌مانتاره‌كانی خولی پێشوو خۆیان ئه‌و یاسایه‌یان بۆ خۆیان داناوه‌، له‌ ساڵی 2006‌و به‌یاسای ژماره‌ 17، ئیتر ویستویانه‌ به‌و شێوه‌یه‌ بێت، تا له‌ كاتی خانه‌نشین بوونیشدا بتوانن له‌ دامه‌زاروه‌یه‌كی له‌وشێوه‌یه‌دا بن.

بۆیه‌ هه‌قی خۆیه‌تی له‌و ئه‌ندامانه‌ی خولی پێشوو بپرسین: بۆچی هه‌ر له‌ بیری خۆتاندا بوون، بۆچی یاسایه‌كتان دانه‌نا بۆ هه‌ره‌یه‌ك له‌ (یه‌كێتی وه‌زیرانی كوردستان، یه‌كێتی راوێژكاران، یه‌كێتی قایمقامان، یه‌كێتی مدیر ناحێكانی كوردستان...)، خۆ هه‌ر یه‌ك له‌وانه‌ش ئه‌وانیش رێژه‌یه‌ك خانه‌نشینیان هه‌یه‌، به‌هۆی كابینه‌ جیاجیاكانی حكومه‌تی هه‌رێمه‌وه‌؟

بۆ زیاتر تێگه‌یشتن له‌ یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان، سه‌یری ئامانجه‌كه‌یانم كرد ئه‌ویش له‌ یاسا‌و پێڕه‌وی ناوخۆیاندا، كه‌ ئه‌مانه‌ نوسراوبوون: (یه‌كه‌م: كار بۆ به‌كارخستنی شاره‌زایی یاسادانه‌ریو فه‌رهه‌نگی‌و زانستی ئه‌ندامانی یه‌كێتی ده‌كات، بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی ئه‌و پڕۆژه‌‌و پێشنیازانه‌ی كه‌ پێشكه‌ش به‌ په‌رله‌مانی كوردستان ده‌كرێن‌و به‌شداری ده‌كه‌ن له‌ په‌ره‌پێدانی ئه‌و یاسایانه‌ی له‌ هه‌رێمدا به‌كارن. دووه‌م: ئاماده‌كاری له‌و توێژینه‌وه‌‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ی به‌ كاری په‌رله‌مانیه‌وه‌ په‌یوه‌نددارن. سێیه‌م: بڵاوكردنه‌وه‌ی وشیاری‌و فه‌رهه‌نگی دیموكراسی‌و سه‌ره‌تاكانی مافی مرۆڤ. چواره‌م: كار بۆ چوونه‌ پاڵی ئه‌و رێكخراوو یه‌كێتییه‌ نێوده‌وڵه‌تییانه‌ ده‌كات كه‌ ئامانجی هاوشێوه‌ی یه‌كێتییه‌كه‌یه‌. هه‌روه‌های له‌ خاڵه‌كانی دیكه‌دا نوسیویانه‌: به‌شداری له‌ چالاكییه‌ په‌رله‌مانییه‌كانی جیهان، داكۆكیكردن له‌ مافه‌كانی گه‌لی كورد، به‌گه‌رخستنی میكانیزمه‌كانی داكۆكی له‌ مافی هاوڵاتیان).

له‌خوێندنه‌وه‌ی ئامانجه‌كانه‌وه‌ گومانی ئه‌وه‌م لادروستبوو، كه‌ ئه‌و یه‌كێتیه‌یان بۆیه‌ داناوه‌ تا ده‌رفه‌تی فه‌رمی بڕه‌خسێنن بۆ خۆیان، بۆئه‌وه‌ی كاتێك كه‌ خانه‌نشین بوون بتوانن به‌شداریبكه‌ن له‌ كۆڕ‌و چالاكییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی وڵات، داكۆكی له‌ مافی زیاتر بكه‌ن بۆ خۆیان.. ئه‌و پرسیاره‌ش هات به‌ خه‌یاڵمدا‌و ده‌موت: ئه‌ی بۆچی وه‌زیر‌و قایمقامه‌ خانه‌نشینكراوه‌كانیان له‌و مافانه‌ بێبه‌شكردووه‌‌و له‌سه‌ر ئه‌و ئاوازه‌ی خۆیان یاسای یه‌كێتییان پێ ڕه‌وا نه‌بینیون؟

ئه‌و گومانه‌ی سه‌ره‌وه‌شم كاتێك هه‌ڵه‌ ده‌بێت، ئه‌گه‌ر یه‌كێتی ناوبراو، راپۆرتی دارایی‌و چالاكییه‌كانی خۆی بڵاوبكاته‌وه‌، كه‌ بۆ هه‌مووان ده‌ركه‌وت سه‌ه‌فكردنی داراییه‌كانیان‌و چالاكییه‌كان له‌ خزمه‌تی خه‌ڵكن،‌و هه‌وڵیاننه‌داوه‌ بۆ دابچڕینی ئیمتیازات بۆ ئه‌ندامه‌كانییان، ئه‌وكات گومانه‌كه‌ی منیش به‌تاڵ ده‌بێته‌وه‌.

له‌ راستیدا تا ئێستا به‌رهه‌می توێژینه‌وه‌‌و كاروسیمیناری هۆشیاری یاسایی ئه‌و یه‌كێتییه‌م نه‌بینوه‌، به‌پێی ئه‌و خاڵانه‌ی كه‌ له‌ ئامانجه‌كاندا نوسیویانه‌، نه‌مبینیوه‌ فه‌رهه‌نگ‌و توێژینه‌وه‌‌و یاسایی‌و تایبه‌ت به‌ كاری په‌رله‌مانی بڵاوبكه‌نه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ رووداوی تیرۆركردنی رۆژنامه‌نوس‌و خوێندكار (سه‌رده‌شت عوسمان)یش هیچ هه‌ڵوێستێكی ئه‌وانم نه‌بیست!

وتم با بزانم دارایی ئه‌م یه‌كێتییه‌ له‌ چی پێكدێت، بۆیه‌ سه‌یری په‌یڕه‌وی ناخۆییانم كرد، كه‌چی شتێكی زۆر سه‌یرم بینی، بینیم نوسراوه‌: دارایی ئه‌م یه‌كێتیه‌ پێكدێت له‌: ئابونه‌ی ئه‌ندامان، به‌خششی په‌رله‌مان‌و حكومه‌تی هه‌رێم، خه‌ڵات‌و پیتاك، قازانجی چاپه‌مه‌نی.

جگه‌ له‌ به‌خششی حكومه‌ت، ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ ئه‌م یه‌كێتییه‌ خۆی یاسای بۆ خۆی داناوه‌ له‌ ساڵی 2006‌و هه‌ر خۆشی دارایی به‌خۆی ده‌دات، ئه‌وه‌تا له‌خاڵی دووه‌مدا نوسراوه‌ به‌خششی په‌رله‌مان... ئاخر چۆن ده‌بێت یاسا بۆ خۆت دابنێت‌و پاره‌ش به‌خۆت بده‌ت!!

ئاخر چۆن ده‌بێت، بۆ ماوه‌ی چوارساڵ ئه‌ندام په‌رله‌مان بیت، ئیتر دوای خانه‌نشینیش‌و تا مردن پێناسی (یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان) هه‌ڵبگریت‌و سوودمه‌ندبیت له‌ خێروبه‌ره‌كه‌تی ئه‌و یه‌كێتییه‌؟!

جگه‌ له‌وانه‌ش ئه‌ندامه‌ خانه‌نشینكراوه‌كانی ئه‌و یه‌كێتییه‌، له‌ڕووی مه‌عنه‌ویشه‌وه‌ سوودمه‌ندن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر یه‌كێكیان به‌ بازگه‌یه‌كدا تێپه‌ڕێت، راسته‌وخۆ پێناسی (یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان) ده‌رده‌هێنن‌و پاسه‌وانه‌كانیش ده‌ڵێن فه‌رموو گه‌وره‌م، چونكه‌ ئه‌و واده‌زانێ ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌، هه‌روه‌ك چۆن كاتێك مامۆستایه‌ك له‌ بازگه‌یه‌ك داوای ناسنامه‌ی لێده‌كرێت، پێناسی (یه‌كێتی مامۆستایانی كوردستان)ی نیشانده‌دات‌و پێی ده‌وترێت فه‌رموو مامۆستا.

بیرم له‌وه‌كرده‌وه‌ كه‌ ره‌نگه‌ بیرۆكه‌ی دامه‌زراندنی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان له‌ دراوسێكانه‌وه‌ وه‌رگیرابێت، بۆیه‌ له‌ ئینته‌رنێت گه‌رام بۆ دۆزینه‌وه‌ی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی عه‌رب، ماڵپه‌ڕه‌كه‌یانم دۆزیه‌وه‌، بینیم عه‌ره‌به‌كان یه‌كێتیكیان به‌و ناوه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌ندامه‌كانی بریتی نین له‌ خانه‌نشینكراوه‌كان، به‌ڵكو ئه‌وانه‌ن كه‌ به‌ فیعلی له‌ وڵاته‌كانی خۆیاندا ئه‌ندام په‌رله‌مانن، به‌هه‌موو وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان په‌رله‌مانێكیان دروستكردووه‌ بۆ تاوتوێی بابه‌ته‌ هاوبه‌شه‌كان..

پێموایه‌ یه‌كێتی په‌رله‌منتارانی كوردستان دامه‌زاروه‌یه‌كی زیاده‌یه‌ له‌ كوردستاندا‌و هه‌ڵه‌یه‌كی مه‌نتقی‌و یاساییه‌‌و پێچه‌وانه‌ی یه‌كێتییه‌ پیشییه‌كانی دیكه‌ی كوردستانه‌، ئه‌گه‌ر كارده‌كه‌ن بۆ یاسادانان، ئه‌وا په‌رله‌مانمان هه‌یه‌.

بۆ ده‌ربازبوون له‌و هه‌ڵه‌ مه‌نتقییه‌، پێشنیارده‌كه‌م ناوی یه‌كێتییه‌ بگۆڕدرێت بۆ: (یه‌كێتی په‌رله‌مانتاره‌ خانه‌نشینكراوه‌كانی كوردستان). یان با په‌رله‌مانی كوردستان هه‌ر له‌بیری ئه‌ندامه‌كانی خۆیدا نه‌بێت‌و مافی توێژه‌كانی دیكه‌شی بدات‌و كاربكات بۆ ده‌رچواندنی یاسای (یه‌كێتی وه‌زیرانی كوردستان، یه‌كێتی راوێژكارانی، یه‌كێتی قایمقامان، یه‌كێتی به‌ڕێوبه‌ره‌ گشتییه‌كان، یه‌كێتی مدیر ناحیه‌كانی كوردستان...) ئیتر له‌سه‌ر ئاوازی یه‌كێتی په‌رله‌مانتارانی كوردستان به‌رده‌وامبن‌و چه‌ندین یه‌كێتی دیكه‌ دروستبكه‌ن!!! تكایه‌ هه‌ر له‌بیری خۆتاندا مه‌بن‌و دوای ده‌رچواندنی یاسای ئه‌و یه‌كێتییانه‌ ئۆتۆمبێلی ئاخر مۆدێلیشیان بۆ بكڕن، هه‌وره‌ك چۆن بۆخۆتانی به‌ حه‌ڵاڵ ده‌زانن بۆ توێژه‌كانی دیكه‌‌و خه‌ڵكی دیكه‌شی به‌حه‌ڵاڵ بزانن.



Hadi.ameen@gmail.com

السبت، 17 أبريل، 2010

قۆناغ‌و هه‌نگاوه‌كانی توێژینه‌وه‌ی زانستی


هادی ئه‌مین

توێژینه‌وه‌ی زانستی به‌ چه‌ند قۆناغ‌و هه‌نگاوێكدا ده‌ڕوات، ‹Steps of scientific research› وه‌ك:

قۆناغی یه‌كه‌م:
لایه‌نی تیۆری توێژینه‌وه‌ ‹Theoretical field›، كه‌ تێیدا ئاماده‌كاریده‌كرێت بۆ توێژینه‌وه‌كه‌‌و، پێكدێت له‌م هه‌نگاوانه‌:

1- دیاریكردنی بابه‌ت‌و كێشه‌ی توێژینه‌وه‌:
سه‌ره‌تای كار له‌ توێژینه‌وه‌دا بریتیه‌ له‌ ده‌ستنیشانكردنی بابه‌ت‌و كێشه‌یه‌ك بۆ توێژینه‌وه‌، ‹The diagnosis of the subject or problem› بابه‌تی توێژینه‌وه‌ی زانستیش هه‌ر كێشه‌‌و دیارده‌یه‌كه‌ كه‌ گرنگی كۆمه‌ڵایه‌تی ئابوری، سیاسی، ته‌ندروستی ... هه‌بێت، كه‌ توێژه‌ر یان دامه‌زراوه‌یه‌ك هه‌ڵیده‌بژێرێت، بۆئه‌وه‌ی پشكنینی بۆ بكات‌و زانیاری كۆبكاته‌وه‌ له‌سه‌ر لایه‌ن‌و هۆكار‌و ئه‌نجامه‌كانی تا به‌ ئاسانی‌و ڕاستی لێی تێبگات‌و بڕیار‌و چاره‌سه‌ری گونجاوی بۆ دابنێت.

بابه‌ت‌و كێشه‌ی توێژینه‌وه‌ بریتیه‌ له‌: ‹هه‌ر پرسیار‌و هه‌ڵوێستێكی ئاڵۆز‌و نادیار، كه‌ ده‌مانه‌وێت زانیاری له‌سه‌ر كۆبكه‌ینه‌وه‌‌و لێی تێبگه‌ین. › بابه‌تی توێژینه‌وه‌ ئه‌و بابه‌تانه‌یه‌ كه‌ زانیاریمان له‌ باره‌یانه‌وه‌ كه‌م‌و ئاڵۆزه‌، هه‌ربۆیه‌ بابه‌ته‌كه‌ ناڕوون دێته‌به‌رچاوو، ده‌مانه‌وێت به‌هۆی توێژینه‌وه‌وه‌ لێی تێبگه‌ین‌و دڵنیابین لێی، كه‌ ئه‌و بابه‌ته‌ش سنوری توێژینه‌وه‌كه‌ دیاریده‌كات.

2- پێداچونه‌وه‌ به‌ توێژینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌كانی پێشوو له‌و بابه‌ته‌دا:
بۆئه‌وه‌ی بابه‌تێك هه‌ڵبژێرین بۆ توێژینه‌وه‌ ده‌توانین سوود وه‌ربگرین له‌ ‹توێژینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌كانی پێشوو›، پێداچونه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌ پێشووه‌كان ‹Review previous studies› ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌ پێشینه‌كان به‌ سووده‌ بۆئه‌وه‌ی له‌ كات‌و مه‌یدانیتردا دووباره‌بكرێنه‌وه‌‌و ڕاده‌ی ڕاستی‌و گونجانیان بزانرێت‌و به‌راوردبكرێن، هه‌روه‌ها ئه‌م پێداچونه‌وه‌یه‌ش گرنگه‌ بۆئه‌وه‌ی بتوانرێت گریمانه‌ی زانستی نوێ دابڕێژرێت، واته‌ پێویسته‌ گریمانه‌ی زانستی له‌ پاش پێداچوونه‌وه‌ به‌ چه‌ند توێژینه‌وه‌یه‌كی ئه‌نجامدراو دابنرێت.

3- دانانی گریمانه‌كان:
پاش دیاریكردنی كێشه‌ی توێژینه‌وه‌‌و پێداچونه‌وه‌ به‌ توێژینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌كان له‌ بواره‌كه‌دا، ده‌بێت گریمانه‌ ‹Hypotheses› له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ دابنرێت، گریمانه‌ی زانستیش ‹چاره‌سه‌ر‌و وه‌ڵامی كاتی توێژه‌ره‌، كه‌ دایده‌نێت به‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی تاقیبكاته‌وه‌و، توانای ڕاڤه‌كردنی ئه‌و گریمانه‌یه‌ی بۆ ده‌ركه‌وێت سه‌باره‌ت به‌ كێشه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ ›، یان گریمانه‌ی توێژینه‌وه‌: بریتیه‌ له‌ داڕشتنی وه‌ڵام بۆ جۆری په‌یوه‌ندی نێوان گۆڕاوه‌كانی بابه‌تی توێژینه‌وه‌كه‌، به‌ بوونی په‌یوه‌ندی‌و نه‌بوونی په‌یوه‌ندی، به‌ڵام ئه‌و وه‌ڵام‌و په‌یوه‌ندیانه‌ تاقینه‌كراونه‌ته‌وه‌‌و نه‌سه‌لمێنراون‌و زانیاری‌و داتایان له‌باره‌وه‌ كۆنه‌كراوه‌ته‌وه‌‌و، پشتڕاست نه‌كراونه‌ته‌وه‌ به‌ به‌ڵگه‌ی زانستی‌و واقیعی، هه‌ربۆیه‌ به‌هۆی توێژینه‌وه‌وه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی گریمانه‌كان ده‌كرێت ‹Test of Hypotheses›.

4- دیاریكردنی چه‌مك‌و زاراوه‌:
پێویسته‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ورد‌و زانستی هه‌موو ئه‌و چه‌مك‌و زاراوانه‌ی كه‌ ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیان هه‌یه‌ به‌ بابه‌تی توێژینه‌وه‌كه‌ دیاریبكرێن، بۆئه‌وه‌ی سنور‌و به‌كارهێنانیان ڕون‌و ئاشكرابێت.

دیاریكردنی چه‌مك‌و زاراوه‌ په‌یوه‌سته‌كان ‹Diagnosis of concepts and terminologies› به‌كارهاتووه‌كانی نێو توێژینه‌وه‌كه‌ كارێكی زۆر بنه‌ڕه‌تی‌و گرنگه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش دوو سوودی گرنگی هه‌یه‌، یه‌كه‌م سوودیان بۆ توێژه‌ره‌ كه‌ سنوری توێژینه‌وه‌كه‌ی دیاریده‌كات‌و ڕۆشنایی كاركردنی پێده‌به‌خشێت، دووه‌م سوودیشی بۆ خوێنه‌ره‌ كه‌ به‌ وردی ئاشنای ده‌كات به‌ زاراوه‌‌و چه‌مكه‌كانی نێو توێژینه‌وه‌كه‌.

قۆناغی دووه‌م:
بواری مه‌یدانی توێژینه‌وه‌ ‹Pragmatical field› له‌م قۆناغه‌دا تاقیكردنه‌وه‌ی گریمانه‌كان ئه‌نجامده‌درێت ‹Test of Hypotheses›، به‌هۆی كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌وه‌، كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌ ژماره‌ییه‌كانیش ‹داتا› ئه‌نجامده‌درێت به‌هۆی ڕێگا جۆراوجۆره‌كانی زانیاری كۆكردنه‌وه‌وه‌।

واته‌ دوای دیاریكردن‌و داڕشتنی بابه‌ت‌و گریمانه‌‌و لایه‌نی تیۆری توێژینه‌وه‌، پێویستمان به‌ لایه‌نی پراكتیكی ده‌بێت بۆ سه‌لماندنی گریمانه‌كان، بۆئه‌وه‌ش پێویست ده‌كات كردار‌و هه‌نگاوه‌ ئامارییه‌كان په‌یڕه‌ربكرێت، به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ زانستی ئامار.

له‌ توێژینه‌وه‌ی زانستیدا ڕێباز‌و ڕێگای زانستی جۆراوجۆر ده‌گیرێته‌به‌ر بۆئه‌وه‌ی زانیاری: ورد‌و قوڵ‌و ڕاست له‌ باره‌ی بابه‌تی توێژینه‌وه‌ كۆبكرێته‌وه‌‌و، هۆكار‌و په‌یوه‌ندی‌و لایه‌نه‌ نه‌زانراوه‌كانی بدۆزێته‌وه‌، تا به‌هۆی شیكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان بتوانرێت بابه‌ته‌كه‌ ڕونبكرێته‌وه‌‌و پێشنیار‌و ڕێگاچاره‌ی دروست له‌ باره‌یه‌وه‌ پێشكه‌ش بكرێت.

بۆ هه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌ك ڕێبازی تایبه‌ت په‌یڕه‌و ده‌كرێت ‹Methods›، میتۆد‌و ڕێبازی توێژینه‌وه‌ بریتیه‌ له‌و بنه‌ما‌و رێشوێنانه‌ی كه‌ ده‌گیرێته‌به‌ر بۆ گه‌یشتن به‌ زانیاری ڕاست له‌ باره‌ی بابه‌ته‌كه‌وه‌، هه‌ر ڕێبازێكیش تایبه‌ته‌ به‌ شێوازێكی كۆكردنه‌وه‌‌و توێژینه‌وه‌، له‌ ڕێبازه‌كانیش وه‌ك:

ا- ڕێبازی توێژینه‌وه‌ی مێژووی:
‹به‌كاردێت بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌ باره‌ی دیارده‌یه‌ك كه‌ له‌ ڕابردوودا ڕویداوه‌، به‌ ئامانجی شیكردنه‌وه‌ی دیارده‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی‌و، زانینی كاریگه‌ری ئه‌و دیارده‌یه‌ له‌سه‌ر واقیع‌و ده‌رهێنانی په‌ند لێوه‌ی ›، سه‌رچاوه‌ی زانیاری كۆكردنه‌وه‌ش له‌ میتۆدی مێژوویدا بریتین له‌ ‹سه‌رچاوه‌ تۆماركراوه‌كان، ده‌نگییه‌ گوازراوه‌كان، ئاسه‌وار‌و كه‌له‌پور ...›

ب- ڕێبازی ڕووپێوی گشتی:
وه‌سفی دیارده‌یه‌ك ده‌كات، به‌كاردێت بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌ باره‌ی سه‌رجه‌م لایه‌ن‌و سیفات‌و تایبه‌تمه‌ندی‌و خاڵه‌ به‌هێز‌و لاوازه‌كانی دیارده‌یه‌كی واقیعی، وه‌ك سه‌رژمێری گشتی دانیشتوان وایه‌।

ج- ڕێبازی توێژینه‌وه‌ی حاله‌:
به‌كاردێت بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆكی دیارده‌یه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی ستونی‌و وردو گشتگیر।

د- ڕێبازی ئه‌زمونكردن:
نمونه‌ی توێژینه‌وه‌ ‹Sample› وه‌رده‌گرێت‌و به‌ شێوه‌یه‌كی مه‌یدانی تاقیكردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌كات، تا ڕاده‌ی كاریگه‌ری گۆڕاوی مه‌به‌ست له‌سه‌ر نمونه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ ده‌ركه‌وێت، پاشان به‌راوردی ده‌كات به‌ نمونه‌یه‌ك كه‌ گۆڕاوه‌كه‌ی نه‌خراوه‌ته‌سه‌ر।

بۆ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌یه‌ك پێویست ده‌كات زانیاری وردو زۆر‌و واقیعی له‌ باره‌ی دیارده‌كه‌وه‌ كۆبكرێته‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی تاقیكردنه‌وه‌ی گریمانه‌كان ساغبكرێته‌وه‌، ئه‌میش به‌هۆی تێبینیكردن‌و كارلێكی بێلایه‌نانه‌ له‌گه‌ڵ دیارده‌كه‌دا، بۆئه‌وه‌ش دوو كاری گرنگ پێویسته‌ له‌ بواری مه‌یدانیدا:

1- دیاریكردنی سه‌رچاوه‌كانی زانیاری كۆكردنه‌وه‌‌و، نمونه‌ی توێژینه‌وه‌ ‹Sample›.
2- چۆنێتی گه‌شتن به‌ نمونه‌ی توێژینه‌وه‌‌و، ڕێگاو هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری.

1- دیاریكردنی سه‌رچاوه‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری:
دوو جۆر سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری، ئه‌وانیش :

ا- سه‌رچاوه‌ ڕاسته‌وخۆكان ‹The primary Data›: واته‌ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری ڕاسته‌وخۆ له‌ مه‌یدانی واقیعی دیارده‌كانه‌وه‌، بۆئه‌وه‌ش پێویستمان به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی توێژینه‌وه‌‌و دانانی نمونه‌ی توێژینه‌وه‌یه‌ ‹Sample›، كه‌ ڕاسته‌وخۆ زانیارییان لێوه‌ كۆده‌كرێته‌وه‌، به‌هۆی ڕێگا جۆراوجۆره‌كانی زانیاری كۆكردنه‌وه‌وه‌.

ب- سه‌رچاوه‌ ناڕاسته‌وخۆكان ‹Secondary Data›: هه‌موو سه‌رچاوه‌كان جگه‌ له‌ مه‌یدان به‌ سه‌رچاوه‌ی ناڕاسته‌وخۆ داده‌نرێت، وه‌ك: سه‌رچاوه‌ مێژوویه‌كان، به‌ڵگه‌نامه‌ ڕه‌سمیه‌كان، ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ پێشتر تۆماركراون له‌ لایه‌ن ده‌زگای تایبه‌ته‌وه‌، كه‌ توێژه‌ر سوودیان لێوه‌رده‌گرێت، وه‌ك ڕووداوه‌كانی هاتوچۆ، كه‌ ناتوانین زانیاری له‌سه‌ر ئه‌و كاره‌ساتانه‌ له‌و كه‌سانه‌ وه‌ربگرین كه‌ توشی ڕووداوی هاتوچۆ بوون، به‌ڵكو ده‌بێت زانیارییه‌كان له‌ لایه‌نی په‌یوه‌نددار وه‌ربگرین، وه‌ك به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ئامار‌و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هاتوچۆ.

دوای ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رچاوه‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییمان دیاریكرد، پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێگا‌و هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری دیاریبكه‌ین.

2- ڕێگاو هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری ‹Methods for collecting information›:

دیاریكردنی ڕێگاو هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌م واته‌ دیاریكردنی سه‌رچاوه‌كانی زانیاری كۆكردنه‌وه‌، ئه‌گه‌ر سه‌رچاوه‌ی زانیاری كۆكردنه‌وه‌كانمان ڕاسته‌وخۆ‌و مه‌یدانی بوون، ئه‌وا ده‌توانین به‌ پێی پێویست‌و گونجان له‌گه‌ڵ بابه‌تی توێژینه‌وه‌كه‌دا یه‌كێك له‌ ڕێگاو هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری هه‌ڵبژێرین وه‌ك: ‹بینین‌و تێبینیكردن، چاوپێكه‌وتن، فۆڕمی زانیاری كۆكردنه‌وه‌ ... ›، به‌ڵام ئه‌گه‌ر سه‌رچاوه‌ی زانیاری كۆكردنه‌وه‌كه‌مان سه‌رچاوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ ‹مێژووی، به‌ڵگه‌نامه‌ ڕه‌سمیه‌كان› بوو، ئه‌وا پێویستمان به‌و ڕێگایانه‌ نابێت، به‌ڵكو پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه‌ زانیارییه‌ كۆكراوه‌‌و تۆماركراوه‌كان وه‌ربگرین‌و پۆلێن‌و شیكردنه‌وه‌یان بۆ بكه‌ین.

قۆناغی سێیه‌م:
كاركردن له‌سه‌ر زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان ‹Data Processing›، له‌م قۆناغه‌شدا زانستی ئامار ڕۆڵی سه‌ره‌كی ده‌بینێت।

پاش كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌ ژماره‌ییه‌كان، بۆئه‌وه‌ی به‌ ئاسانی لێیان تێبگه‌ین‌و ئه‌نجامیان لێوه‌وه‌ربگیرێت، پێویست ده‌كات زانیارییه‌كان پوختبكرێنه‌وه‌‌و پۆلێن‌و خشته‌به‌ندیبكرێن‌و، پاشان شیكردنه‌وه‌ی ئه‌نجامه‌كان بكرێت تا ڕاده‌‌و جۆری په‌یوه‌ندیه‌كان بدۆزرێنه‌وه‌، ئه‌م كارانه‌ش به‌هۆی كۆمپیوته‌ره‌وه‌ به‌ ئاسانی ده‌كرێت، ئه‌مه‌ش ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌كی ئه‌م كتێبه‌یه‌، كه‌ بریتیه‌ له‌ چۆنێتی سوودوه‌رگرتن له‌ به‌رنامه‌ی ‹SPSS› بۆ كاركردن له‌سه‌ر زانیارییه‌ ژماره‌ییه‌كان، ئه‌م قۆناغه‌ش پێكدێت له‌ چه‌ند هه‌نگاوێك:

1- پێداچونه‌وه‌‌و پوختكردنی زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان ‹Data Audit›:
دوای كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌ مه‌یدانه‌وه‌‌و، پێشئه‌وه‌ی بچینه‌سه‌ر كۆمپیوته‌ر‌و پێویستمان به‌وه‌یه‌، كه‌ پێداچوونه‌وه‌ بكه‌ین بۆ زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان بۆئه‌وه‌ی زانیارییه‌كان ڕێكبخرێت‌و هه‌ڵه‌و كه‌موكوڕییه‌كان لابدرێت.

2- ناساندنی گۆڕاوه‌كان ‹Definition Variables›:
بۆئه‌وه‌ی به‌ ئاسانی له‌ زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان تێبگه‌ین‌و كاركردن له‌سه‌ریان ئاسان بێت پێویسته‌ گۆڕاوه‌كان بناسێنین به‌ به‌رنامه‌ی كۆمپیوته‌ری، ناساندنیش واته‌ ته‌رمیزكردنی گۆڕاوه‌كان‌و ناساندنی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان، به‌ پێی جۆری گۆڕاوه‌كان تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان ده‌ناسێنین به‌ به‌رنامه‌كه‌، ئه‌م هه‌نگاوه‌ له‌ به‌شی سێیه‌می ئه‌م كتێبه‌دا به‌ ڕوونی هه‌یه‌.

3- دابه‌زاندنی داتاكان ‹Data Entry›:
ده‌بێت ئه‌و زانیارییانه‌ی به‌ هه‌ر هۆیه‌كی زانیاری كۆكردنه‌وه‌ كۆمانكردۆته‌وه‌، دایبه‌زێنین بۆ ناو كۆمپیوته‌ر

گرنگی‌و ئامانجی توێژینه‌وه‌ی زانستی:

هادی ئه‌مین

توێژینه‌وه‌ی زانستی چه‌ندین كار‌و ئامانجی به‌سوود دابین ده‌كات، وه‌ك:
1- ئامانجی زانستی: هه‌وێن‌و كاری بنه‌ڕه‌تی توێژینه‌وه‌ی زانستی بریتیه‌ له‌ ئاماركردن‌و كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری سه‌باره‌ت به‌ تایبه‌تمه‌ندی‌و خاڵه‌ به‌هێز‌و لاوازه‌كانی بابه‌تی توێژینه‌وه‌كه‌.

واته‌ توێژینه‌وه‌ی زانستی هه‌وڵده‌دات بۆ به‌ده‌ستهێنان‌و كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری ڕاست‌و زۆر له‌ باره‌ی كێشه‌‌و بابه‌ته‌كانه‌وه‌، دۆزینه‌وه‌ی یاسا‌و په‌یوه‌ندییه‌كانیان به‌ دیارده‌كانیتره‌وه‌، به‌هۆی كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌وه‌ پڕۆسه‌ی دیاریكردنی ورد‌و ڕاستی كێشه‌‌و چه‌مكه‌كان ئه‌نجامده‌درێت، كه‌ ئه‌و دیاركردنه‌ ورده‌ یاریمه‌تیده‌ره‌ بۆ ناسین‌و تێگه‌یشتن له‌ كێشه‌كه‌‌و به‌رچاو ڕۆشنی ده‌كات بۆ وه‌رگرتنی پێشنیار‌و ڕێگاچاره‌ی زانستی له‌ باره‌ی كێشه‌كه‌وه‌، دور له‌ زیادڕه‌وی‌و كوتڕه‌وی‌و بانگه‌شه‌یی.

پڕۆسه‌ی ده‌ستنیشانكردنی ورد بۆ بابه‌ت‌و چه‌مك‌و زاراوه‌كان كارێكی بنه‌ڕه‌تی توێژینه‌وه‌ زانستیه‌كانه‌، توێژینه‌وه‌ی زانستی هه‌ڵده‌سێت به‌ دیاریكردنی وردی ‹ئه‌وه‌ی هه‌یه‌›، به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ هه‌یه‌ پێناسه‌ی ده‌كات‌و ده‌یخاته‌ڕوو، ئه‌مه‌ش به‌ سووده‌‌و ڕزگارمان ده‌كات له‌:

ا- تێگه‌یشتنی هه‌ڵه‌‌و ناڕوون‌و خورافی، كه‌ هه‌ندێك كه‌س‌و گروپ دروستیده‌كات به‌هۆی ئیدیعا‌و ناولێنان‌و ناوداتاشین بۆ بون‌و دیارده‌‌و بابه‌ته‌كان.
ب- ئه‌و پێناس‌و زانینه‌ ورده‌ ڕزگارمان ده‌كات له‌ زیادڕه‌وی‌و كورتڕه‌وی له‌ باسكردنی چه‌مك‌و دیارده‌‌و بوونه‌كاندا.
ج- به‌هۆی ئه‌و پێناس‌و دیاریكردنه‌ ورده‌ ده‌توانین ڕاستی دیارده‌كان بناسین‌و گرنگایه‌تی ‹ئه‌وله‌ویه‌ت›ـی پێویستی‌و دیارده‌‌و كێشه‌كان بدۆزینه‌وه‌ بۆ كاركردن له‌سه‌ریان.

ئه‌گه‌ر پڕۆسه‌ی دیاریكردنی ورد نه‌كرێت بۆ كێشه‌یه‌ك یان بابه‌تێك به‌هۆی توێژینه‌وه‌ی زانستییه‌وه‌، ئه‌وا ناتوانین دیارده‌كه‌ بناسین‌و لبێی تێبگه‌ین، چ جای ئه‌وه‌ی بڕیار له‌ باره‌یه‌وه‌ بده‌ین‌و چاره‌سه‌ری بۆ دابنێین.
د- هه‌روه‌ها ئه‌و پێناس‌و دیاریكردنه‌ ورده‌ ڕزگارمان ده‌كات له‌ گشتاندن‌و تێگه‌یشتنی تیۆری‌و نه‌گۆڕ‌و چه‌قبه‌ستوو بۆ دیارده‌‌و بابه‌ته‌كان.

2- ڕاڤه‌كردن: به‌هۆی توێژینه‌وه‌ی زانستییه‌وه‌ ده‌توانرێت كێشه‌‌و ڕووداوه‌كان‌و هۆكاره‌كانیان ڕونبكرێته‌وه‌‌و، ڕونكردنه‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌سه‌رو ڕونكردنه‌وه‌ بانگه‌شه‌یی‌و بینینی‌و هه‌ستیه‌كانه‌وه‌یه‌، به‌ڵكو ڕونكردنه‌وه‌یه‌ك توانای ناسینی وردی كێشه‌‌و بابه‌ته‌كان‌و ڕاڤه‌كردنی هۆكاره‌كان‌و په‌یوه‌سته‌كانی دیارده‌كه‌ی هه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی بابه‌تیانه‌‌و بێلایه‌نیانه‌.

3- پێشبینیكردن: یه‌كێك له‌ كاره‌ گرنگه‌كانی توێژینه‌وه‌ی زانستی بریتیه‌ له‌ پێشبینیكردنی ڕووداوه‌كان‌و، خۆپارێزی‌و خۆلادان له‌‌و كێشانه‌ی كه‌ ڕه‌نگه‌ له‌ داهاتوودا بێنه‌ئاراوه‌.

توێژینه‌وه‌كان‌و ‹زانسته‌كان هاوبه‌شن له‌وه‌دا، كه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن بۆ دۆزینه‌وه‌ی جۆری په‌یوه‌ندی نێوان دیارده‌‌و گۆڕاِوه‌كان، تا بگه‌نه‌ بیردۆزه‌‌و یاسای كاری نێوان دیارده‌كان‌و، ئه‌وه‌ش به‌ مه‌به‌ستی ڕێكخستنی گۆڕاوه‌كان‌و، پێشبینی بۆ ئاینده‌، واته‌ زانینی ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر ڕێوشوێنێكی دیاریكراو بێته‌ پێشه‌وه‌ چی ڕووده‌دات ›.

4- ئامانجی كرداری: هه‌وڵدان بۆ خستنه‌ڕووی ڕاسپارده‌‌و پێشنیار به‌ مه‌به‌ستی: چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان یان خۆگونجاندن له‌گه‌ڵیدا، یان ڕێكخستنی بوارێك، یان پلاندانان بۆ په‌ره‌پێدان‌و باشتركردنی گۆڕاوه‌كانی واقیع.

پێشكه‌وتنی هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك به‌نده‌ به‌ ڕاده‌ی گرنگیدانی به‌ توێژینه‌وه‌ی زانستی، وڵاتانی پێشكه‌وتوو بودجه‌یه‌كی تایبه‌ت ته‌رخانده‌كه‌ن بۆ هاندان‌و ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌ی زانستی، به‌ڵام له‌ كوردستاندا سه‌ره‌ڕای زۆری كێشه‌كان، كه‌چی تا ئێستا گرنگییه‌كی زۆر نه‌دراوه‌ به‌ توێژینه‌وه‌ی زانستی‌و، بودجه‌ی تایبه‌تی بۆ ته‌رخاننه‌كراوه‌‌و ڕانه‌گه‌یندراوه‌، هێشتا ژماره‌ی توێژینه‌وه‌ زانستیه‌كان زۆر كه‌مه‌ به‌راورد به‌ ژماره‌ی كتێبه‌ ئه‌ده‌بی‌و شیعریه‌كان!؟

بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌سه‌ر هه‌موو دیارده‌‌و بواره‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵگای كوردی، بۆئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگاكه‌مان كێشه‌كانی چاره‌سه‌ربێت‌و له‌ ژیاندا پێشبكه‌وێت ده‌شێت گرنگی ته‌واو بدرێت به‌ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌ی زانستی.

بۆئه‌وی كێشه‌كانی كۆمه‌ڵگاكه‌مان چاره‌سه‌ربێت، ده‌بێت هه‌وڵبده‌ین هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌مانه‌ بیانناسین به‌ وردی‌و پاشان هه‌نگا‌وبه‌هه‌نگا‌و گۆڕانیان تێدابكه‌ین‌و به‌ ئاڕاسته‌ی به‌ره‌و باشتر بیانبه‌ین، بۆئه‌وه‌ش پێویستمان به‌ هه‌وڵدانی به‌رده‌وام‌و توێژینه‌وه‌ی زانستی هه‌یه‌، واته‌ گرنگترین كار پێویستمان به‌ پڕۆسه‌ی ده‌ستنیشانكردنی ورده‌ بۆ حاڵه‌ته‌كان، كه‌ ئه‌مه‌ش به‌ توێژینه‌وه‌ی زانستی ده‌كرێت.