الخميس، 15 أبريل، 2010

سۆسیۆلۆژیای دواكه‌وتن‌و وازهێنان له‌خوێندن



هادی ئه‌مین
قه‌باره‌ی فۆنت بگۆڕه‌
ناوه‌نده‌كانی خوێندن جیاكاری له‌نێوان مرۆڤه‌كاندا ده‌كه‌ن
ناوه‌نده‌كانی خوێندن وه‌ك دامه‌زراوه‌ی په‌روه‌رده‌یی كۆمه‌ڵایه‌تی، چه‌ندین ئه‌ركی گرنگ ئه‌نجامده‌ده‌ن، وه‌ك ئه‌ركی په‌روه‌رده‌كردن‌و فێركردن‌و نوێگه‌ری، سیاسی، پاراستنی سیستمی كۆمه‌ڵگه‌، ئه‌ركێكی سه‌ره‌كیشی بریتیه‌له‌ به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردنی تاكه‌كان‌و ڕاهێنانیان بۆ ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ی ژیان، تا به‌ئاسانی بگونجێن له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگه‌دا، به‌مه‌به‌ستی دابینكردنی ژیانێكی باش.
ئه‌وه‌ی كه‌ مه‌به‌سته‌ له‌م وتاره‌دا ئه‌ركی هه‌ڵبژاردنی كۆمه‌ڵایه‌تی ناوه‌نده‌كانی خوێندنه‌، كه‌ وه‌ك ده‌زگایه‌ك كارده‌كه‌ن بۆ جیاكاری‌و پۆلێنكردنی مرۆڤه‌كان بۆ دوو ده‌سته‌، ده‌سته‌یه‌كی په‌سه‌ندكراو، كه‌ ده‌سته‌ی سه‌ركه‌وتووانه‌ له‌خوێندندا‌و ده‌سته‌یه‌كی په‌سه‌ندنه‌كراو له‌لایه‌ن خوێندنگه‌وه‌ كه‌ دواكه‌وتوانن له‌خوێندن.
واته‌ ناوه‌نده‌كانی خوێندن ته‌نها ناوه‌ندێكی فێركاری‌و زانیاری به‌خش نیین، به‌ڵكو خوێندكاره‌كان پۆڵێنده‌كه‌ن‌و بڕیاری سه‌ركه‌وتن‌و دواكه‌وتنیش ده‌ده‌ن، ئه‌ویش به‌پێی ڕاده‌ی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی خوێندكار بۆ بابه‌ته‌كانی خوێندن‌و تاقیكردنه‌وه‌كانی خوێندنگه‌. ئه‌م بڕیاردانه‌ش بڕیاردانێكی ساده‌ نییه‌، به‌ڵكو كارده‌كاته‌سه‌ر ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی خوێندكار، جۆرێك له‌نامۆبوون‌و په‌ڕاوێزبوون توشی ئه‌و خوێندكاره‌ ده‌بێت كه‌ دواده‌كه‌ون له‌خوێندن، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌نایه‌كسانییه‌كانی سیستمی خوێندن، به‌تایبه‌ت له‌وڵاتی خۆماندا.
له‌م وتاره‌دا زاراوه‌ی دواكه‌وتن له‌خوێندن به‌كاردێنم له‌بری مانای (ده‌رنه‌چوون، سه‌رنه‌كه‌وتن، شكست) له‌خوێندندا، كه‌ زۆرجار له‌كۆمه‌ڵگه‌ی خۆماندا ئه‌و زاراوانه‌ به‌هه‌ڵه‌ له‌بری زاراوه‌ی دواكه‌وتن له‌خوێندن به‌كاردێت.
ده‌توانین پێناسه‌ی دواكه‌وتن له‌خوێندن بكه‌ین به‌وه‌ی، كه‌ بریتیه‌له‌ دیارده‌یه‌كی مرۆیی فره‌ڕه‌هه‌نده‌، په‌یوه‌سته‌ به‌چه‌ندین هۆكاری تاكی‌و بابه‌تییه‌وه‌، ئه‌و خوێندكارانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌تاقیكردنه‌وه‌ی كۆتایی ساڵی خوێندندا پله‌ی خوازراو به‌ده‌ستناهێنن بۆ چوونه‌ قۆناغێكی تر‌و ده‌رناچن.
ده‌رنه‌چوون‌و دواكه‌وتنی منداڵ له‌سه‌رتای هاتنه‌ خوێندنگه‌یدا زۆر كاریگه‌ری سلبی ده‌بێت، ئه‌ویش به‌وه‌ی له‌لایه‌ن دایك‌و باوك‌و ده‌روبه‌روه‌ سه‌ركۆنه‌ی منداڵه‌كه‌ ده‌كرێت، وا له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت كه‌ كه‌سێكی بێتوانایه‌ ته‌مه‌ڵ‌و شكستخواردووه‌ له‌ته‌واوكردنی خوێندن‌و له‌په‌راوه‌كردنی ژیاندا.
پاشان ئه‌م ته‌لقین‌و سه‌ركۆنه‌كردنه‌ كۆمه‌لایه‌تییه‌ به‌رده‌وامه‌، وره‌‌و بڕوا به‌خۆبوونی قوتابییه‌كه‌ تێكده‌شكێنێت‌و هه‌ستێكی وای لادروستده‌كات، كه‌ خوێندن كارێكی قورس‌و گرانه‌‌و ئه‌میش ته‌مه‌ڵه‌‌و ناتوانێت ئه‌و كێوه‌ ببرێت، بۆیه‌ دواكه‌وتن له‌خوێندنه‌كه‌ی سه‌رده‌كێشێت بۆ وازهێنان له‌خوێندن‌و پاشان ناوزه‌ندده‌كرێت به‌كه‌سێكی ته‌مه‌ڵ.
بڕیاری نه‌هێشتنی كه‌وتن له‌پۆله‌كانی یه‌ك دوو سێی سه‌رتایی، كه‌له‌لایه‌ن كۆنگره‌ی په‌روه‌رده‌ییه‌وه‌ كاری بۆ كراوه‌، زۆر كاریگه‌ر‌و پۆزه‌تیفانه‌ له‌سه‌ر نه‌وی نوێ داده‌نێت‌و له‌و سه‌ركۆنه‌‌و كۆسپه‌ كۆمه‌لاییه‌تییه‌ ڕزگاریان ده‌كات.
ئه‌گه‌ر له‌ڕوانگه‌یه‌كی سۆسیۆلۆژییه‌وه‌ بڕوانینه‌ ئه‌م بابه‌ته‌، ئه‌وا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ ته‌مه‌ڵی‌و زیره‌كی دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌، په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌لومه‌رجه‌ كۆمه‌لایه‌تی‌و بابه‌تیییه‌كانه‌وه‌، چونكه‌ هه‌‌موو مرۆڤێكی ئاسایی توانای فێربون‌و گه‌‌شه‌‌كردنی زانستی هه‌‌یه‌‌، به‌‌ڵام پێویسته‌‌ جۆری ئه‌‌و توانایه‌‌‌ له‌‌لایه‌‌ن داموده‌‌زگاكانی فێركردنه‌‌وه‌‌ دیاریبكرێت‌و ئاڕاسته‌بكرێت، ئه‌گه‌رچی جیاوازی هه‌یه‌ له‌كاتی وه‌رگرتنی زانسته‌كاندا، هه‌ندێك به‌كاتێكی كه‌م بڕێك زانست وه‌رده‌گرێت، هه‌ندێكیش به‌كاتێكی زیاتر.
هه‌‌موو كه‌‌سێك به‌‌توانایه‌‌ له‌بوارێكدا، ئه‌‌گه‌‌ر بێتوو رێگای بۆ خۆشبكرێت، بۆیه‌ خوێندكاری ته‌مه‌ڵ‌و زیره‌ك بوونی نییه‌، به‌ڵكو ئه‌‌و بارودۆخه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌و بابه‌تییانه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی ده‌‌بێته‌‌هۆی سه‌‌ركه‌‌وتن یان دواكه‌وتنی خوێندكار له‌خوێندندا، واته‌ هكار‌و كێشه‌ كۆمه‌لایه‌تی‌و بابه‌تییه‌كان به‌رپرسی یه‌كه‌من، نه‌ك هۆكاره‌ ده‌روونییه‌كان‌و تاكییه‌كان، چونكه‌ وایده‌بینم بۆ زۆر كه‌س هۆكاره‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌و بابه‌تییه‌كان ده‌بێته‌هۆی دروستبوونی كێشه‌ۆ كۆسپی ده‌رونی‌و تاكی.
ڕوانینی جیاواز هه‌یه‌ بۆ سه‌ركه‌وتن‌و دواكه‌وتن له‌خوێندندا، لێره‌دا ده‌توانین سوود وه‌ربگرین له‌تیۆری ده‌سته‌بژێر.
كۆمه‌ڵناسی ئیتاڵی ئه‌لفرێد په‌ریتۆ (1848-1923) جه‌ختده‌كاته‌سه‌ر (زۆری بێسوود‌و كه‌می كاریگه‌ر). ئه‌و ده‌ڵێت كاروباری كۆمه‌ڵگه‌ ته‌نها له‌لایه‌ن كه‌مینه‌ی سه‌ركه‌وتووانه‌وه‌ ده‌برێتبه‌ڕێوه‌. ئه‌مه‌شی له‌ئه‌نجامی تێبینیكردنه‌وه‌ وه‌رگرت، له‌كاتی خۆیادا تێبینیكرد كه‌ 80%ی موڵكه‌كان له‌ئیتاڵیا، موڵكی 20%ی دانیشتوانی ئیتاڵیان.
له‌ئه‌نجامدا په‌ریتۆ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌كات به‌دوو به‌شه‌وه‌: (ده‌سته‌بژێر، سه‌ركه‌وتووان)‌و (گشت‌و ناسه‌ركه‌وتوان). ئه‌مه‌شی ده‌گه‌ڕانده‌وه‌ بۆ جیاوازی تاكی‌و ده‌رونی بۆیه‌ هه‌ندێك تیۆرییه‌كه‌ی به‌تیۆری بایۆلۆژی ده‌رونی له‌قه‌ڵمده‌ده‌ن.
په‌ریتۆ ده‌ڵێت مرۆڤه‌كان جیاوازن، ئه‌ویش به‌هۆی جیاوازییان له‌ ڕه‌واسبی بۆماوه‌یی تاك وه‌ك (هێزی عه‌قڵی، ڕه‌وشتی، فیزیكی، كه‌سی، تواناییه‌كان، لێهاتوویه‌كان، زیره‌كی)‌و وایداده‌نێت توێژی ده‌سته‌بژێر له‌كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه‌، كه‌ توێژێكی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌ستپێكراون، ژماره‌یان كه‌مه‌، تایبه‌تمه‌ندی بایلۆژیان هه‌یه‌، زۆربه‌ی كاری كۆمه‌ڵگه‌ ڕاده‌په‌ڕێنن، كه‌سێكیان به‌رامبه‌ر چه‌ندین كه‌سه‌كانیتره‌.
ئه‌م تیۆرییه‌ی په‌ریتۆ له‌زۆر بواردا تێبینیكراوه‌، هه‌ندێك وڵات له‌ڕێگه‌ی سیتسمی خوێندنه‌وه‌ هه‌وڵده‌ده‌ن ده‌سته‌بژێرێكی كاریگه‌ر پێكبهێنن بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری وڵات، بۆیه‌ گرنگیده‌ده‌ن به‌سه‌ركه‌وتووه‌كان‌و هه‌موو بوارێكیان بۆ ده‌ره‌خسێنن.
سه‌ركه‌وتن‌و دواكه‌وتن له‌خوێندن په‌یوه‌سته‌ به‌چه‌ندین هۆكاری تاكی‌و بابه‌تییه‌وه‌، له‌هۆكاره‌ تاكییه‌كان وه‌ك لایه‌نی هۆشی، ته‌ندروستی، كه‌ هه‌ر كه‌وكوڕییه‌ك له‌م بواره‌دا كاریگه‌ری سلبی ده‌كاته‌سه‌ر لایه‌نی خوێندنی خوێنكار. به‌ڵام ئه‌وه‌ی زیاتر لێره‌دا مه‌به‌سته‌ كه‌سانی ئاساییه‌ كه‌ كێشه‌ی ته‌ندروستی‌و هۆشییان نییه‌، كه‌ ئه‌وانه‌ش زۆرینه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ن. بۆیه‌ لێره‌دا زیاتر تیشكده‌خه‌مه‌سه‌ر هۆكاره‌ بابه‌تی‌و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، وه‌ك:
1- باری كۆمه‌لایه‌تی‌و ڕۆشنبیری خێزان:
كاتێك خوێندكار ده‌چێته‌ خوێندنگه‌، كاریگه‌ره‌ به‌‌و ژینگه‌یه‌ی لێوه‌ی هاتووه‌ كه‌ خێزانه‌كه‌یه‌تی، خێزانیش گرنگرتین دامه‌زراوه‌ی په‌روه‌رده‌ییه‌ بۆ تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، هه‌ڵده‌سێت به‌ڕاهێنان‌و په‌روه‌رده‌كردنی منداڵ له‌سه‌ر ئه‌و شێوازه‌ی كه‌خێزانه‌كه‌ په‌یڕه‌ویده‌كات.
جۆری كولتوری‌و ڕۆشنبیری‌و باری چینایه‌تی خێزان، هه‌روه‌ها هه‌ر كه‌مۆكوڕیی‌و كێشه‌یه‌كی خێزانی كارده‌كاته‌سه‌ر كه‌سایه‌تی‌و جۆری په‌روه‌رده‌ی منداڵ‌و دواجار كارده‌كاته‌سه‌ر چۆنێتی مامه‌ڵه‌ی خوێندكار له‌گه‌ڵ خوێندن‌و خوێندنگه‌دا.
پێشئه‌وه‌ی منداڵ بچێته‌ خوێندنگه‌ بارگاویكراوه‌ له‌لایه‌ن ژینگه‌ی خێزان‌و ده‌روبه‌ره‌كه‌ی. خوێندنگه‌ش كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات، ئه‌وانه‌ هه‌موو كاریگه‌ری هه‌یه‌ له‌سه‌ر گونجانی خوێندكار له‌گه‌ڵ خوێندنگه‌دا.
خوێندنگه‌ ده‌بێته‌ شوێنیكی نوێ‌و نامۆ بۆ ئه‌و منداڵانه‌ی كه‌ له‌ژینگه‌یه‌كی خێزانی هه‌ژارانه‌وه‌ دێنه‌ خوێندنگه‌، هه‌ژارانه‌ له‌ڕووی مادی‌و مه‌عنه‌وییه‌وه‌، كه‌ هۆكاری گه‌شه‌ی منداڵی تێدانه‌بێت، به‌تایبه‌ت هه‌ژارانه‌ له‌ڕووی نه‌بوون‌و نه‌ڕه‌خسانی بواری ڕۆشنبیری‌و په‌روه‌رده‌یی، نه‌بونی كتێب‌و كتێبخانه‌. ئه‌م جۆره‌ ژینگه‌ خێزانیه‌ زیاتر منداڵه‌كانیان له‌خوێندن دواده‌كه‌ون.
به‌ڵام ئه‌و منداڵانه‌ زیاتر له‌خوێندن سه‌ركه‌وتووده‌بن كه‌ له‌لایه‌ن خێزانه‌وه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ هانده‌درێن‌و بواریان بۆ ده‌ڕه‌خسنرێت‌و ده‌یانبه‌ن بۆ كتێبخانه‌‌و شوێن‌و بۆنه‌ ڕۆشنبیرییه‌كان، چونكه‌ ژینگه‌ی خێزانی ده‌وڵه‌مه‌ند له‌ڕووی گفتوگۆ‌و زانینینه‌وه‌، قوتابییه‌كانیان كه‌ دێنه‌ خوێندنگه‌ هه‌ست به‌نامۆبوون ناكه‌ن.
2- په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان:
پێكهێنانی په‌یوه‌ندی ئیجابی له‌نێوان خوێندكار‌و مامۆستایانی هاوڕێكانیدا، خوێندكار هانده‌دات بۆ زیاتر كۆششكردن‌و چێژ بینین له‌خوێندن، هه‌روه‌ها كاری ئیجابی ده‌كاته‌سه‌ر هه‌وڵدان‌و به‌شداریكردنی خوێندكار له‌خوێندنگه‌دا بۆ به‌ده‌ستهێنانی زانستی‌و پله‌ی به‌رز.
ئه‌و منداڵه‌ی له‌سه‌ره‌تای چوونه‌ خوێندنگه‌ به‌گه‌رمی پێشوازیان لێده‌كرێت له‌لایه‌ن ستافی خوێندنگه‌وه‌، له‌یه‌كه‌م ساتی خوێندندا ئه‌زموونێكی ئیجابی ده‌بینێت زۆر جیاوازتره‌ له‌و خوێندكاره‌ی به‌مامه‌ڵه‌ی توند‌و ڕه‌ق‌و ده‌نگی به‌رز‌و هه‌ڕه‌شه‌‌و هاواركردنه‌وه‌ پێشوازیان لێده‌كرێت، كه‌ ئه‌و مامه‌ڵه‌‌و په‌یوه‌نده‌یه‌ سلبییه‌ كاریگه‌ری زۆری ده‌بێت له‌سه‌ر تۆرانی خوێندكار له‌خوێندن‌و پاشان دواكه‌وتن‌و وازهێنانی.
په‌یوه‌ندی‌و توندوتیژی له‌نێو حوێندنگه‌دا، لایه‌نی ده‌رونی خوێندكار ده‌شه‌ڵه‌ژێنێت‌و به‌جۆرێك هه‌ست به‌ئارامی نه‌كات له‌خوێندنگه‌‌و به‌تایبه‌ت له‌كاتی تاقیكردنه‌وه‌كاندا.
3- سیستمی خوێندن:
سیستمی خوێندن په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆی هه‌یه‌ به‌دواكه‌وتن یان سه‌ركه‌وتنی خوێندكرانه‌وه‌، ئه‌مه‌ش ده‌توانین له‌ئه‌نجامی به‌راوردی سیتمه‌كانی خوێندندا به‌دیبكه‌ین، بۆچی له‌هه‌ندێك سیستمدا خوێندكارێكی به‌رهه‌مهێن‌و پڕبیر‌وهۆش به‌رهه‌مدێت‌و له‌هه‌ندێك سیستمیشدا وه‌ك سیستمی خوێندنی خۆمان كه‌ خوێندكار زانكۆش ته‌واوده‌كات، هێشتا هه‌ر به‌رهه‌مهێن نییه‌.
4- باره‌ نائاسیاییه‌كان:
یه‌كێكه‌ له‌هۆاره‌ گرنگه‌كانی دواكه‌وتن‌و وازهێنانه‌ له‌خوێندنه‌، كاتێك به‌های خوێندن سووك ده‌بێت له‌ناو كۆمه‌ڵدا، وه‌ك له‌كۆمه‌ڵگه‌ی خۆماندا به‌هۆی چه‌ندین باری نائاسییه‌وه‌ ده‌یبینین كاتێك ده‌رچوویه‌كی زانكۆ به‌هۆی چه‌ندین ساڵ له‌خوێندن ناتوانێت ژیانی ئاسایی بۆخۆی دابین بكات، له‌لایه‌كیتره‌وه‌ كه‌سانی دی بێئه‌وه‌ی به‌پرۆسه‌ی خوێندندا ڕۆشتبن، باری ژیانیان زۆرباشه‌‌و بگره‌ پۆستی گرنگی نێو كۆمه‌ڵگه‌شیان پێسپێردراوه‌.
ئه‌م باره‌ نائاسایی‌و سوككردنی به‌های خوێندنه‌ كاریگه‌ری سلبی ده‌كاته‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌ی دایكان‌و باوكان‌و به‌تایبه‌ت بیركردنه‌وه‌ی خوێندكاران‌و ده‌بێته‌ هۆكارێكی ساردركردنه‌وه‌ی خوێندكاران له‌هه‌وڵ‌و كۆشش له‌خوێندندا.
بێگومان چه‌ندین هۆكاریتریش به‌پرسن له‌دواكه‌وتن‌و وازهێنانی خوێندكار له‌خوێندن وه‌ك لایه‌نی ئابوری‌و هاورێی خاوكه‌ره‌وه‌، به‌ڵام ناكرێت له‌م وتاره‌دا ئاماژه‌ به‌هه‌موو هۆكاره‌كان بكرێت.
دواكه‌وتن له‌خوێندن مانای دواكه‌وتنی له‌ژیان نییه‌:
مه‌رج نییه‌ دواكه‌وتن له‌خوێندندا ببێته‌ دواكه‌وتن‌و شكست له‌ژیاندا، ده‌بینین هه‌ندێك له‌وانه‌ی كه‌ له‌خوێندن دواده‌كه‌ون له‌بواریتر‌و بواری ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی سه‌ركه‌وتوو ده‌بن، له‌هه‌مانكاتدا ده‌بینین هه‌ندێك كه‌س كه‌ خاوه‌نی بڕوانامه‌ی دكتۆرایه‌ ناتوانێ مامه‌ڵه‌ی جوان بكات له‌گه‌ڵ منداڵه‌كانی‌و له‌بواری ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی چالاك نین. چونكه‌ ته‌نها خوێندن بنه‌ما‌و ئه‌زمون نییه‌ بۆ سه‌ركه‌وتن له‌ژیانی كرداریدا.
كه‌م له‌مرۆڤه‌كان ده‌توانن له‌هه‌موو بواره‌كانی ژیاندا سه‌ركه‌وتووبن، بۆیه‌ كه‌سێك كاتێك له‌بوراێك دواده‌كه‌وێت، ده‌توانێت له‌بوارێكی تردا سه‌ركه‌وتوو بێت، به‌ڵام گرنگ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌و بواری سه‌ركه‌وتوتنی خۆی بدۆزێته‌وه‌.

ئه‌و خوێندكارانه‌ی كه‌ دواكه‌وتوون له‌خوێندن یان وازیانهێناوه‌، ده‌توانن به‌وره‌یه‌كی گه‌وه‌ره‌ بچنه‌وه‌ خوێندن‌و سه‌ركه‌وتنیش به‌ده‌ستبهێنن. خوێندكار ده‌توانێت به‌ (باوه‌ڕ به‌خۆبوونیان‌و سوربوون‌و خستنه‌گه‌ری توانا خودییه‌كانی) هه‌موو به‌ربه‌ست‌و كۆسپه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌و بابه‌تییه‌كان تێكبشكێنێت‌و سه‌ركه‌وتنی خۆی بسه‌لمێنێت.

هادی ئه‌مین
hadi.ameen@yahoo.com

ليست هناك تعليقات:

إرسال تعليق