السبت، 17 أبريل، 2010

قۆناغ‌و هه‌نگاوه‌كانی توێژینه‌وه‌ی زانستی


هادی ئه‌مین

توێژینه‌وه‌ی زانستی به‌ چه‌ند قۆناغ‌و هه‌نگاوێكدا ده‌ڕوات، ‹Steps of scientific research› وه‌ك:

قۆناغی یه‌كه‌م:
لایه‌نی تیۆری توێژینه‌وه‌ ‹Theoretical field›، كه‌ تێیدا ئاماده‌كاریده‌كرێت بۆ توێژینه‌وه‌كه‌‌و، پێكدێت له‌م هه‌نگاوانه‌:

1- دیاریكردنی بابه‌ت‌و كێشه‌ی توێژینه‌وه‌:
سه‌ره‌تای كار له‌ توێژینه‌وه‌دا بریتیه‌ له‌ ده‌ستنیشانكردنی بابه‌ت‌و كێشه‌یه‌ك بۆ توێژینه‌وه‌، ‹The diagnosis of the subject or problem› بابه‌تی توێژینه‌وه‌ی زانستیش هه‌ر كێشه‌‌و دیارده‌یه‌كه‌ كه‌ گرنگی كۆمه‌ڵایه‌تی ئابوری، سیاسی، ته‌ندروستی ... هه‌بێت، كه‌ توێژه‌ر یان دامه‌زراوه‌یه‌ك هه‌ڵیده‌بژێرێت، بۆئه‌وه‌ی پشكنینی بۆ بكات‌و زانیاری كۆبكاته‌وه‌ له‌سه‌ر لایه‌ن‌و هۆكار‌و ئه‌نجامه‌كانی تا به‌ ئاسانی‌و ڕاستی لێی تێبگات‌و بڕیار‌و چاره‌سه‌ری گونجاوی بۆ دابنێت.

بابه‌ت‌و كێشه‌ی توێژینه‌وه‌ بریتیه‌ له‌: ‹هه‌ر پرسیار‌و هه‌ڵوێستێكی ئاڵۆز‌و نادیار، كه‌ ده‌مانه‌وێت زانیاری له‌سه‌ر كۆبكه‌ینه‌وه‌‌و لێی تێبگه‌ین. › بابه‌تی توێژینه‌وه‌ ئه‌و بابه‌تانه‌یه‌ كه‌ زانیاریمان له‌ باره‌یانه‌وه‌ كه‌م‌و ئاڵۆزه‌، هه‌ربۆیه‌ بابه‌ته‌كه‌ ناڕوون دێته‌به‌رچاوو، ده‌مانه‌وێت به‌هۆی توێژینه‌وه‌وه‌ لێی تێبگه‌ین‌و دڵنیابین لێی، كه‌ ئه‌و بابه‌ته‌ش سنوری توێژینه‌وه‌كه‌ دیاریده‌كات.

2- پێداچونه‌وه‌ به‌ توێژینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌كانی پێشوو له‌و بابه‌ته‌دا:
بۆئه‌وه‌ی بابه‌تێك هه‌ڵبژێرین بۆ توێژینه‌وه‌ ده‌توانین سوود وه‌ربگرین له‌ ‹توێژینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌كانی پێشوو›، پێداچونه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌ پێشووه‌كان ‹Review previous studies› ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌ پێشینه‌كان به‌ سووده‌ بۆئه‌وه‌ی له‌ كات‌و مه‌یدانیتردا دووباره‌بكرێنه‌وه‌‌و ڕاده‌ی ڕاستی‌و گونجانیان بزانرێت‌و به‌راوردبكرێن، هه‌روه‌ها ئه‌م پێداچونه‌وه‌یه‌ش گرنگه‌ بۆئه‌وه‌ی بتوانرێت گریمانه‌ی زانستی نوێ دابڕێژرێت، واته‌ پێویسته‌ گریمانه‌ی زانستی له‌ پاش پێداچوونه‌وه‌ به‌ چه‌ند توێژینه‌وه‌یه‌كی ئه‌نجامدراو دابنرێت.

3- دانانی گریمانه‌كان:
پاش دیاریكردنی كێشه‌ی توێژینه‌وه‌‌و پێداچونه‌وه‌ به‌ توێژینه‌وه‌ ئه‌نجامدراوه‌كان له‌ بواره‌كه‌دا، ده‌بێت گریمانه‌ ‹Hypotheses› له‌سه‌ر بابه‌ته‌كه‌ دابنرێت، گریمانه‌ی زانستیش ‹چاره‌سه‌ر‌و وه‌ڵامی كاتی توێژه‌ره‌، كه‌ دایده‌نێت به‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی تاقیبكاته‌وه‌و، توانای ڕاڤه‌كردنی ئه‌و گریمانه‌یه‌ی بۆ ده‌ركه‌وێت سه‌باره‌ت به‌ كێشه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ ›، یان گریمانه‌ی توێژینه‌وه‌: بریتیه‌ له‌ داڕشتنی وه‌ڵام بۆ جۆری په‌یوه‌ندی نێوان گۆڕاوه‌كانی بابه‌تی توێژینه‌وه‌كه‌، به‌ بوونی په‌یوه‌ندی‌و نه‌بوونی په‌یوه‌ندی، به‌ڵام ئه‌و وه‌ڵام‌و په‌یوه‌ندیانه‌ تاقینه‌كراونه‌ته‌وه‌‌و نه‌سه‌لمێنراون‌و زانیاری‌و داتایان له‌باره‌وه‌ كۆنه‌كراوه‌ته‌وه‌‌و، پشتڕاست نه‌كراونه‌ته‌وه‌ به‌ به‌ڵگه‌ی زانستی‌و واقیعی، هه‌ربۆیه‌ به‌هۆی توێژینه‌وه‌وه‌ تاقیكردنه‌وه‌ی گریمانه‌كان ده‌كرێت ‹Test of Hypotheses›.

4- دیاریكردنی چه‌مك‌و زاراوه‌:
پێویسته‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ورد‌و زانستی هه‌موو ئه‌و چه‌مك‌و زاراوانه‌ی كه‌ ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیان هه‌یه‌ به‌ بابه‌تی توێژینه‌وه‌كه‌ دیاریبكرێن، بۆئه‌وه‌ی سنور‌و به‌كارهێنانیان ڕون‌و ئاشكرابێت.

دیاریكردنی چه‌مك‌و زاراوه‌ په‌یوه‌سته‌كان ‹Diagnosis of concepts and terminologies› به‌كارهاتووه‌كانی نێو توێژینه‌وه‌كه‌ كارێكی زۆر بنه‌ڕه‌تی‌و گرنگه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش دوو سوودی گرنگی هه‌یه‌، یه‌كه‌م سوودیان بۆ توێژه‌ره‌ كه‌ سنوری توێژینه‌وه‌كه‌ی دیاریده‌كات‌و ڕۆشنایی كاركردنی پێده‌به‌خشێت، دووه‌م سوودیشی بۆ خوێنه‌ره‌ كه‌ به‌ وردی ئاشنای ده‌كات به‌ زاراوه‌‌و چه‌مكه‌كانی نێو توێژینه‌وه‌كه‌.

قۆناغی دووه‌م:
بواری مه‌یدانی توێژینه‌وه‌ ‹Pragmatical field› له‌م قۆناغه‌دا تاقیكردنه‌وه‌ی گریمانه‌كان ئه‌نجامده‌درێت ‹Test of Hypotheses›، به‌هۆی كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌وه‌، كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌ ژماره‌ییه‌كانیش ‹داتا› ئه‌نجامده‌درێت به‌هۆی ڕێگا جۆراوجۆره‌كانی زانیاری كۆكردنه‌وه‌وه‌।

واته‌ دوای دیاریكردن‌و داڕشتنی بابه‌ت‌و گریمانه‌‌و لایه‌نی تیۆری توێژینه‌وه‌، پێویستمان به‌ لایه‌نی پراكتیكی ده‌بێت بۆ سه‌لماندنی گریمانه‌كان، بۆئه‌وه‌ش پێویست ده‌كات كردار‌و هه‌نگاوه‌ ئامارییه‌كان په‌یڕه‌ربكرێت، به‌ سوود وه‌رگرتن له‌ زانستی ئامار.

له‌ توێژینه‌وه‌ی زانستیدا ڕێباز‌و ڕێگای زانستی جۆراوجۆر ده‌گیرێته‌به‌ر بۆئه‌وه‌ی زانیاری: ورد‌و قوڵ‌و ڕاست له‌ باره‌ی بابه‌تی توێژینه‌وه‌ كۆبكرێته‌وه‌‌و، هۆكار‌و په‌یوه‌ندی‌و لایه‌نه‌ نه‌زانراوه‌كانی بدۆزێته‌وه‌، تا به‌هۆی شیكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان بتوانرێت بابه‌ته‌كه‌ ڕونبكرێته‌وه‌‌و پێشنیار‌و ڕێگاچاره‌ی دروست له‌ باره‌یه‌وه‌ پێشكه‌ش بكرێت.

بۆ هه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌ك ڕێبازی تایبه‌ت په‌یڕه‌و ده‌كرێت ‹Methods›، میتۆد‌و ڕێبازی توێژینه‌وه‌ بریتیه‌ له‌و بنه‌ما‌و رێشوێنانه‌ی كه‌ ده‌گیرێته‌به‌ر بۆ گه‌یشتن به‌ زانیاری ڕاست له‌ باره‌ی بابه‌ته‌كه‌وه‌، هه‌ر ڕێبازێكیش تایبه‌ته‌ به‌ شێوازێكی كۆكردنه‌وه‌‌و توێژینه‌وه‌، له‌ ڕێبازه‌كانیش وه‌ك:

ا- ڕێبازی توێژینه‌وه‌ی مێژووی:
‹به‌كاردێت بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌ باره‌ی دیارده‌یه‌ك كه‌ له‌ ڕابردوودا ڕویداوه‌، به‌ ئامانجی شیكردنه‌وه‌ی دیارده‌كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی زانستی‌و، زانینی كاریگه‌ری ئه‌و دیارده‌یه‌ له‌سه‌ر واقیع‌و ده‌رهێنانی په‌ند لێوه‌ی ›، سه‌رچاوه‌ی زانیاری كۆكردنه‌وه‌ش له‌ میتۆدی مێژوویدا بریتین له‌ ‹سه‌رچاوه‌ تۆماركراوه‌كان، ده‌نگییه‌ گوازراوه‌كان، ئاسه‌وار‌و كه‌له‌پور ...›

ب- ڕێبازی ڕووپێوی گشتی:
وه‌سفی دیارده‌یه‌ك ده‌كات، به‌كاردێت بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌ باره‌ی سه‌رجه‌م لایه‌ن‌و سیفات‌و تایبه‌تمه‌ندی‌و خاڵه‌ به‌هێز‌و لاوازه‌كانی دیارده‌یه‌كی واقیعی، وه‌ك سه‌رژمێری گشتی دانیشتوان وایه‌।

ج- ڕێبازی توێژینه‌وه‌ی حاله‌:
به‌كاردێت بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌سه‌ر ناوه‌ڕۆكی دیارده‌یه‌ك به‌ شێوه‌یه‌كی ستونی‌و وردو گشتگیر।

د- ڕێبازی ئه‌زمونكردن:
نمونه‌ی توێژینه‌وه‌ ‹Sample› وه‌رده‌گرێت‌و به‌ شێوه‌یه‌كی مه‌یدانی تاقیكردنه‌وه‌ی له‌سه‌ر ده‌كات، تا ڕاده‌ی كاریگه‌ری گۆڕاوی مه‌به‌ست له‌سه‌ر نمونه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ ده‌ركه‌وێت، پاشان به‌راوردی ده‌كات به‌ نمونه‌یه‌ك كه‌ گۆڕاوه‌كه‌ی نه‌خراوه‌ته‌سه‌ر।

بۆ ئه‌نجامدانی توێژینه‌وه‌یه‌ك پێویست ده‌كات زانیاری وردو زۆر‌و واقیعی له‌ باره‌ی دیارده‌كه‌وه‌ كۆبكرێته‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی تاقیكردنه‌وه‌ی گریمانه‌كان ساغبكرێته‌وه‌، ئه‌میش به‌هۆی تێبینیكردن‌و كارلێكی بێلایه‌نانه‌ له‌گه‌ڵ دیارده‌كه‌دا، بۆئه‌وه‌ش دوو كاری گرنگ پێویسته‌ له‌ بواری مه‌یدانیدا:

1- دیاریكردنی سه‌رچاوه‌كانی زانیاری كۆكردنه‌وه‌‌و، نمونه‌ی توێژینه‌وه‌ ‹Sample›.
2- چۆنێتی گه‌شتن به‌ نمونه‌ی توێژینه‌وه‌‌و، ڕێگاو هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری.

1- دیاریكردنی سه‌رچاوه‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری:
دوو جۆر سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری، ئه‌وانیش :

ا- سه‌رچاوه‌ ڕاسته‌وخۆكان ‹The primary Data›: واته‌ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری ڕاسته‌وخۆ له‌ مه‌یدانی واقیعی دیارده‌كانه‌وه‌، بۆئه‌وه‌ش پێویستمان به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی توێژینه‌وه‌‌و دانانی نمونه‌ی توێژینه‌وه‌یه‌ ‹Sample›، كه‌ ڕاسته‌وخۆ زانیارییان لێوه‌ كۆده‌كرێته‌وه‌، به‌هۆی ڕێگا جۆراوجۆره‌كانی زانیاری كۆكردنه‌وه‌وه‌.

ب- سه‌رچاوه‌ ناڕاسته‌وخۆكان ‹Secondary Data›: هه‌موو سه‌رچاوه‌كان جگه‌ له‌ مه‌یدان به‌ سه‌رچاوه‌ی ناڕاسته‌وخۆ داده‌نرێت، وه‌ك: سه‌رچاوه‌ مێژوویه‌كان، به‌ڵگه‌نامه‌ ڕه‌سمیه‌كان، ئه‌و زانیارییانه‌ی كه‌ پێشتر تۆماركراون له‌ لایه‌ن ده‌زگای تایبه‌ته‌وه‌، كه‌ توێژه‌ر سوودیان لێوه‌رده‌گرێت، وه‌ك ڕووداوه‌كانی هاتوچۆ، كه‌ ناتوانین زانیاری له‌سه‌ر ئه‌و كاره‌ساتانه‌ له‌و كه‌سانه‌ وه‌ربگرین كه‌ توشی ڕووداوی هاتوچۆ بوون، به‌ڵكو ده‌بێت زانیارییه‌كان له‌ لایه‌نی په‌یوه‌نددار وه‌ربگرین، وه‌ك به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ئامار‌و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی هاتوچۆ.

دوای ئه‌وه‌ی كه‌ سه‌رچاوه‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییمان دیاریكرد، پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه‌ ڕێگا‌و هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری دیاریبكه‌ین.

2- ڕێگاو هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری ‹Methods for collecting information›:

دیاریكردنی ڕێگاو هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری په‌یوه‌سته‌ به‌ هه‌نگاوی یه‌كه‌م واته‌ دیاریكردنی سه‌رچاوه‌كانی زانیاری كۆكردنه‌وه‌، ئه‌گه‌ر سه‌رچاوه‌ی زانیاری كۆكردنه‌وه‌كانمان ڕاسته‌وخۆ‌و مه‌یدانی بوون، ئه‌وا ده‌توانین به‌ پێی پێویست‌و گونجان له‌گه‌ڵ بابه‌تی توێژینه‌وه‌كه‌دا یه‌كێك له‌ ڕێگاو هۆكاره‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری هه‌ڵبژێرین وه‌ك: ‹بینین‌و تێبینیكردن، چاوپێكه‌وتن، فۆڕمی زانیاری كۆكردنه‌وه‌ ... ›، به‌ڵام ئه‌گه‌ر سه‌رچاوه‌ی زانیاری كۆكردنه‌وه‌كه‌مان سه‌رچاوه‌یه‌كی ناڕاسته‌وخۆ ‹مێژووی، به‌ڵگه‌نامه‌ ڕه‌سمیه‌كان› بوو، ئه‌وا پێویستمان به‌و ڕێگایانه‌ نابێت، به‌ڵكو پێویستمان به‌وه‌یه‌ كه‌ زانیارییه‌ كۆكراوه‌‌و تۆماركراوه‌كان وه‌ربگرین‌و پۆلێن‌و شیكردنه‌وه‌یان بۆ بكه‌ین.

قۆناغی سێیه‌م:
كاركردن له‌سه‌ر زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان ‹Data Processing›، له‌م قۆناغه‌شدا زانستی ئامار ڕۆڵی سه‌ره‌كی ده‌بینێت।

پاش كۆكردنه‌وه‌ی زانیارییه‌ ژماره‌ییه‌كان، بۆئه‌وه‌ی به‌ ئاسانی لێیان تێبگه‌ین‌و ئه‌نجامیان لێوه‌وه‌ربگیرێت، پێویست ده‌كات زانیارییه‌كان پوختبكرێنه‌وه‌‌و پۆلێن‌و خشته‌به‌ندیبكرێن‌و، پاشان شیكردنه‌وه‌ی ئه‌نجامه‌كان بكرێت تا ڕاده‌‌و جۆری په‌یوه‌ندیه‌كان بدۆزرێنه‌وه‌، ئه‌م كارانه‌ش به‌هۆی كۆمپیوته‌ره‌وه‌ به‌ ئاسانی ده‌كرێت، ئه‌مه‌ش ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌كی ئه‌م كتێبه‌یه‌، كه‌ بریتیه‌ له‌ چۆنێتی سوودوه‌رگرتن له‌ به‌رنامه‌ی ‹SPSS› بۆ كاركردن له‌سه‌ر زانیارییه‌ ژماره‌ییه‌كان، ئه‌م قۆناغه‌ش پێكدێت له‌ چه‌ند هه‌نگاوێك:

1- پێداچونه‌وه‌‌و پوختكردنی زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان ‹Data Audit›:
دوای كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری له‌ مه‌یدانه‌وه‌‌و، پێشئه‌وه‌ی بچینه‌سه‌ر كۆمپیوته‌ر‌و پێویستمان به‌وه‌یه‌، كه‌ پێداچوونه‌وه‌ بكه‌ین بۆ زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان بۆئه‌وه‌ی زانیارییه‌كان ڕێكبخرێت‌و هه‌ڵه‌و كه‌موكوڕییه‌كان لابدرێت.

2- ناساندنی گۆڕاوه‌كان ‹Definition Variables›:
بۆئه‌وه‌ی به‌ ئاسانی له‌ زانیارییه‌ كۆكراوه‌كان تێبگه‌ین‌و كاركردن له‌سه‌ریان ئاسان بێت پێویسته‌ گۆڕاوه‌كان بناسێنین به‌ به‌رنامه‌ی كۆمپیوته‌ری، ناساندنیش واته‌ ته‌رمیزكردنی گۆڕاوه‌كان‌و ناساندنی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان، به‌ پێی جۆری گۆڕاوه‌كان تایبه‌تمه‌ندییه‌كانیان ده‌ناسێنین به‌ به‌رنامه‌كه‌، ئه‌م هه‌نگاوه‌ له‌ به‌شی سێیه‌می ئه‌م كتێبه‌دا به‌ ڕوونی هه‌یه‌.

3- دابه‌زاندنی داتاكان ‹Data Entry›:
ده‌بێت ئه‌و زانیارییانه‌ی به‌ هه‌ر هۆیه‌كی زانیاری كۆكردنه‌وه‌ كۆمانكردۆته‌وه‌، دایبه‌زێنین بۆ ناو كۆمپیوته‌ر

هناك 3 تعليقات:

  1. ئةمة بةشيَك بوو لة كتيَبي:
    دةروازةي ضؤنيَتي بةكارهيَناني بةرنامةي SPSS لة تويَذينةوةي زانستيدا

    ردحذف
  2. أزال المؤلف هذا التعليق.

    ردحذف
  3. ده‌سته‌كانت خۆشبێت و ماندو نه‌بی زۆر به‌ جوانی رونتكردۆته‌وه‌ زۆریش باش لێی تێگه‌شتم چ وه‌ك میتۆدی توێژینه‌وه‌ و وه‌ك به‌رنامه‌ی spss خۆم ئێستا خوێندكارم هه‌ردوكیان وه‌ك دوو ده‌رسی جیاواز ده‌خوێنم به‌س به‌ ئینگلیزی بۆیه‌ تۆزێك قورسه‌و به‌زه‌حمه‌ت تێیده‌گه‌م ئه‌گه‌ر به‌كوردی بابه‌تیان له‌سه‌ر نه‌خۆێنمه‌وه‌ دووباره‌ سوپاس و ده‌ستت خۆشبێت،
    به‌س ئه‌گه‌ر بكریت و به‌ ئه‌رك نه‌بێت بتوانی له‌سه‌ر شێوازه‌كانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری زیاتر رونكردنه‌وه‌ بده‌ی به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر (تێبینیكردن - observation) , جۆره‌كانی تێبینیكردن ، هه‌ۆوه‌ها structured observation - field experiments. ئه‌م شێوازانه‌ تۆزێك نا ڕونن لام.

    ردحذف