الخميس، 15 أبريل، 2010

كۆمه‌ڵگه‌‌و مۆركه‌ نه‌شیاوه‌كانی بۆ نه‌خۆشی ده‌روونی



هادی ئه‌مین
قه‌باره‌ی فۆنت بگۆڕه‌
یه‌كێك له‌ كاره‌ نه‌خوازراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێك له‌ تاكه‌كانی ناوزه‌ندده‌كات به‌ ناوو ناتۆه‌ری نه‌خوازراو، ئه‌ویش له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ له‌ چه‌ند هه‌ڵوێستێكی كۆمه‌ڵایه‌تییدا ئه‌و تاكانه‌ سه‌ركه‌وتوونه‌بوون.

ئه‌گه‌ر له‌ڕوانگه‌یه‌كی سۆسیۆلۆژییه‌وه‌ بڕوانین، ئه‌وا ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ده‌رئه‌نجامه‌ی كه‌ هه‌ندێك له‌ هۆكاری شكست‌و سه‌ركه‌وتن له‌ هه‌ڵوێسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ جۆراوجۆره‌كاندا مرۆڤه‌كان پۆلێنده‌كات بۆ زیره‌ك‌و نه‌خۆش‌و ده‌بێته‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ ناوناتۆره‌ی خراپ به‌سه‌ر تاكه‌كاندا بسه‌پێندرێت.

راسته‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌رێگه‌ی دامه‌زاروه‌كانییه‌وه‌ (خێزان، په‌روه‌رده‌، راگه‌یاندن...) هه‌ڵده‌سێت به‌ ئه‌ركی به‌كۆمه‌ڵایه‌تیكردن‌و په‌روه‌رده‌كردنی تاك، تا به‌ئاسانی بگونجێن له‌گه‌ڵ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تییدا، به‌ڵام كۆمه‌ڵگه‌ ته‌نها بنه‌ماكانی ژیانی ناگوێزێته‌وه‌و بۆ تاكه‌كان، به‌ڵكو بارگاویانده‌كات به‌ ده‌سته‌واژه‌ی سه‌ركه‌وتوو یان شكستخواردوو، نه‌خۆش‌و ساغ. بۆنموونه‌ شكستی كه‌سێك له‌ هه‌ڵوێستێكی كۆمه‌ڵایه‌تییدا ده‌بێته‌هۆی سه‌ركۆنه‌ی زۆر له‌لایه‌ن ده‌روبه‌ره‌كه‌ییه‌وه‌، به‌جۆرێك ئه‌و سه‌رۆكۆنه‌یه‌ وایلێده‌كات كه‌ كه‌متر تێكه‌ڵاوی ده‌روبه‌ره‌كه‌ی بكات‌و پاشان هه‌ر كۆمه‌ڵكه‌ كه‌خۆی توشی ئه‌و په‌راوێزخستنه‌ی كردووه‌ به‌كه‌سێكی نامۆ له‌ قه‌ڵه‌میده‌دات.

بێگومان هه‌‌موو مرۆڤێك توانای فێربون‌و گه‌‌شه‌‌‌و هه‌ڵه‌كردنی هه‌‌یه‌ له‌ هه‌ڵوێسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا‌، ئه‌گه‌رچی جیاوازی هه‌یه‌ له‌كاتی وه‌رگرتنی شاره‌زایی‌و زانیارییه‌كان‌و هه‌ستانه‌وه‌ی دوای شكست. بۆیه‌ له‌بنه‌ره‌تدا كه‌سی سه‌ركه‌وتوو نه‌خۆش‌و شكستخواردوو بوونی نییه‌، به‌ڵكو بارودۆخه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌و بابه‌تییه‌كان ده‌‌بێته‌‌هۆی سه‌‌ركه‌‌وتن یان دواكه‌وتن‌و نه‌خۆشخستنی تاك، نه‌ك هۆكاره‌ ده‌روونیی‌و تاكییه‌كان.

وه‌ك ئاشكرایه‌ كۆمه‌ڵگه‌ له‌ڕێگه‌ی سیسته‌م‌و ده‌زگا جۆراوجۆره‌كانییه‌وه‌ خوازیاره‌ تاك به‌رده‌وام ئه‌و ره‌فتارانه‌ بكات كه‌ بۆ هه‌ڵوێسته‌ جیاجیاكان كۆمه‌ڵگه‌ بڕیاری له‌سه‌ر داوه‌، به‌ڵام كاتێك تاكێك به‌هه‌ر هۆكارێك ئه‌و ره‌فتاره‌ نه‌كات له‌ یه‌كێك له‌ هه‌ڵوێسته‌كاندا، ئه‌وا له‌لایه‌ن ده‌روبه‌ره‌وه‌ به‌ كه‌سێكی نامۆ سه‌یرده‌كرێت، به‌تایبه‌ت له‌ كۆمه‌ڵگای خۆماندا كه‌ كۆنتڕۆڵی كۆمه‌ڵایه‌تی زیاتر زاڵه‌ به‌سه‌ر بواره‌كاندا‌و كه‌متر ڕێگه‌ده‌دات به‌ ده‌ربرینی ته‌جروبه‌‌و هه‌ست‌و سۆز كه‌سییه‌كان.

دواكه‌وتن مرۆڤ له‌هه‌ر بوارێكی جه‌سته‌یی‌و ده‌رونی‌و ژیری‌و كۆمه‌ڵایه‌تی شتێكی ئاساییه‌، چونكه‌ توانای مرۆڤه‌كان جیاوازه‌، به‌ڵام ته‌لقینی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ تاكه‌كان به‌وه‌ی كه‌ فلان كه‌س له‌ بواری ده‌رونی‌و ژیری نه‌خۆشه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ هه‌ڵوێستێكی كۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ ده‌یه‌وێت ره‌فتاری نه‌كردووه‌، كاریگه‌ری خراپ به‌جێده‌هێلێت‌و كارده‌كاته‌سه‌ر ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی تاك‌و وایلێده‌كات به‌ "ناچاری" متمانه‌به‌خۆبوونی لاوازبێت‌و دواجار بچێته‌ ئه‌و به‌رگه‌وه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ بۆی دوورییه‌وه‌‌و توشی كێشه‌ ده‌روونی ببێت.

نه‌خۆشییه‌ ده‌وونیییه‌كان بریتین له‌ تێكچوونی عه‌قڵی‌‌و سلوكی‌، هۆكارن بۆئه‌وه‌ی مرۆڤ وه‌ك كه‌سێكی‌ ئاسایی‌ ره‌فتارنه‌كات. له‌وانه‌ش وه‌ك: فشاری ده‌روونی، دوودڵی، خه‌مۆكی‌، سه‌رع، شه‌قیقه‌، شیزۆفرینیا، شڵه‌ژان، شۆك، ره‌شبینی‌و بێهیوابوون‌و گۆشه‌گیری‌و نامۆبوون‌و تێكه‌ڵنه‌بون له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی، لاوازبوونی كه‌سێتی.

ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رنجه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی خۆماندا خه‌ڵكی به‌لایانه‌وه‌ ئاساییه‌ كه‌سێك نه‌خۆشی جه‌سته‌یی هه‌بێت، به‌ڵام ئاسایی نییه‌ به‌لایانه‌وه‌ كه‌سێك نه‌خۆشی ده‌روونی هه‌بێت، به‌ڵكو به‌نامۆ سه‌یریده‌كه‌ن‌و چه‌ند ناووناتۆره‌یه‌كی ناشرینیشی بۆ داده‌تاشن، به‌رای من چه‌ند هۆكارێك له‌پشت ئه‌وه‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌خۆشی ده‌رونی وه‌ك كه‌سێكی ئاسایی ته‌ماشانه‌كرێت‌و هه‌وڵی چاره‌سه‌ری بۆ نه‌درێت، له‌وانه‌ش:

1- ڕۆشنبیری خێزان:
باری كۆمه‌ڵایه‌تی‌و رۆشنبری خێزانه‌كانمان له‌ ئاستێكی به‌رزدا نییه‌، زۆربه‌ی خێزانه‌كان خێزانی قه‌ره‌بالغن‌و ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تی په‌روه‌رده‌ییه‌كی ئاسایی‌و به‌ده‌ستهێنانی رۆشنبیری كه‌مده‌كاته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌و ئه‌ندامانه‌ی كه‌ توشی نه‌خۆشی ده‌روونی ده‌بن، به‌ نامۆ سه‌یریده‌كه‌ن‌و خێرا شوێنی بۆ جیاده‌كه‌نه‌وه‌‌و دایده‌بڕن له‌ خێزان‌و ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێك خێزان نایه‌ڵن ئه‌و ئه‌ندامه‌یان تێكه‌ڵاوی میوانه‌كان بێت، به‌بیانوی ئه‌وه‌ی نه‌وه‌ك توشی هه‌ڵوێستێكی قورسیان بكات‌و ئیحراج ببن. واته‌ نه‌خۆشی ده‌روونی به‌ عه‌یبه‌ده‌زانن‌و هه‌وڵی چاره‌سه‌ری ئاسایی بۆ ناده‌ن، به‌ڵكو زیاتر بارگرانی بۆ دروستده‌كه‌ن‌و توشی په‌ڕاوێزبونی له‌ده‌ستدانی متمانه‌ی ده‌كه‌ن.

سه‌ره‌رای مامه‌ڵه‌ی خراپی خێزان له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ نه‌خۆشی ده‌روونیان هه‌یه‌، جگه‌له‌وه‌ش رۆشنبیرییان لاوازه‌ به‌جۆرو نیشانه‌كانی نه‌خۆشییه‌ ده‌روونیه‌كان‌و ئاشنایه‌تییان نییه‌ به‌ رێگاكانی چاره‌سه‌ر.

2- په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان:
به‌پێچه‌وانه‌ی په‌یوه‌ندی سلبیی‌و توندوتیژه‌وه‌، پێكهێنانی په‌یوه‌ندی ئیجابی له‌نێوان تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، تاك هانده‌دات بۆ زیاتر كۆششكردن‌و چێژبینین له‌ژیان، به‌ڵام كاتێك هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كی سلبی‌و توندوتیژ دروستده‌كرێت له‌گه‌ڵ چه‌ند كه‌سانێك له‌به‌رئه‌وه‌ی كه‌ نه‌خۆشی ده‌روونیان هه‌یه‌، ئه‌وا ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌ سلبییه‌ زیاتر كه‌سه‌كان نامۆده‌كات‌و په‌راوێزیانده‌خات‌و لایه‌نی ده‌رونی مرۆڤ ده‌شه‌ڵه‌ژێنێت‌و به‌جۆرێك هه‌ست به‌ئارامی نه‌كات.

بێگومان رێگا‌و شێوازه‌كانی په‌یوه‌ندیكردنی مرۆڤه‌كان به‌یه‌كه‌وه‌ جۆراوجۆرره‌‌و هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كی سلبی‌و تونوتیژئامێز كاریگه‌ری سلبی دروستده‌كات له‌سه‌ر ده‌رونی تاك‌و ئاڵۆزی ده‌كات، زۆرجار بینیومانه‌ خه‌ڵكی به‌ په‌یوه‌ندی سلبی‌و توندوتیژ كه‌سانێك بێزارده‌كه‌ن، بۆ نوونه‌ كاتێك یه‌كێك له‌بازاڕ له‌به‌ر چه‌ند كێشه‌یه‌كی خۆی ره‌فتارێك ده‌كات یان جلوبه‌رگێكی تایبه‌تی له‌به‌ردایه‌‌و وه‌ك كه‌سێكی خاوه‌ن كێشه‌ ده‌رده‌كه‌وێ، له‌بری ئه‌وه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌مان رێز له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی بگرن‌و كارئاسانی بۆ بكه‌ن، كه‌چی ده‌بینین چه‌ند كه‌سێك فیكه‌‌و هوهای لێده‌كه‌ن، به‌جۆرێك ئه‌گه‌ر ئه‌و فیكه‌ر هوهایه‌ له‌كه‌سێكی ساغیش بكرێت ئه‌وا نه‌خۆش ده‌كه‌وێت‌و باری ده‌رونی ده‌شێوێت.

3- كاریگه‌ری میدیاكان:
به‌داخه‌وه‌ هه‌ندێك له‌ به‌رهه‌می میدیاكان به‌شێوه‌یه‌كی سلبی ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ نه‌خۆشی ده‌روونیان هه‌یه‌، كاریان نه‌كردووه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ وه‌ك نه‌خۆشی جه‌سته‌یی ته‌ماشابكرێت، به‌ڵكو زیاتر كاركراوه‌ له‌سه‌ر نیشاندانی لاوازی كه‌سایه‌تی‌و عه‌قڵیه‌تی كه‌سی خاوه‌ن نه‌خۆشی ده‌روونی.
هادی ئه‌مین
Hadi.ameen@gmail.com

ليست هناك تعليقات:

إرسال تعليق