الخميس، 15 أبريل، 2010

چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد، هۆكارێك بۆ پاراستن‌و ئاسووده‌كردنی ده‌روونی تاك‌و كۆمه‌ڵ





هادی ئه‌مین
كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی به‌ چه‌ندین قۆناغی سه‌ختداتێپه‌ڕیووه‌، چه‌ندین سته‌م‌و كاره‌ساتی به‌سه‌رداهاتووه‌ وه‌ك: ره‌شبگری‌و ره‌شه‌كوژی‌و كیمیابارن‌و ئه‌نفالكردن‌و ئابلۆقه‌دان‌وهه‌ژاركه‌وتن.. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ زۆرجار میدیاكانیش هه‌واڵی ناخۆش‌ووێنه‌ی شه‌ڕكوشتارو خوێن بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، كه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ كاریگه‌ریخراپیان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ده‌روونی تاك‌و كێشه‌ی ده‌روونی ـ كۆمه‌ڵایه‌تیدروستده‌كه‌ن.

بێگومان ته‌ندروستی ده‌روونی زامنی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ته‌ندروسته‌‌و (هاوسه‌نگی‌و ته‌واوكاری ده‌رونی‌و جه‌سته‌یی له‌نێوان تواناكانی تاكدروستده‌كات‌و ده‌بێته‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ تاكه‌كه‌س خودی خۆی قبوڵــبكات‌وكۆمه‌ڵگه‌ش ئه‌و قبوڵــبكات، به‌وه‌ش ره‌زامه‌ندی‌و به‌خته‌وه‌ری بۆدروستده‌بێت)(1)، بۆیه‌ كارێكی زه‌رورییه‌ بۆ ئێستای كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان كه‌گرنگیبدرێت به‌ ته‌ندروستی ده‌رونی‌و خۆپاراستن له‌ كێشه‌یه‌ده‌روونییه‌كان‌و چاره‌سه‌كردنیان.

كێشه‌ ده‌وونیییه‌كان بریتین له‌ تێكچوونی عه‌قڵی‌‌و سلوكی‌، هۆكارنبۆئه‌وه‌ی مرۆڤ وه‌ك كه‌سێكی‌ ئاسایی‌ ره‌فتارنه‌كات. له‌وانه‌ش وه‌ك: فشاری‌ ده‌روونی‌، دوودڵی، خه‌مۆكی‌، سه‌رع، شه‌قیقه‌، شیزۆفرینیا،شڵه‌ژان، شۆك، ره‌شبینی‌و بێهیوابوون‌و گۆشه‌گیری‌و نامۆبوون‌وتێكه‌ڵنه‌بون له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی، لاوازبوونی كه‌سێتی.

به‌پێی هه‌ندێك ئامار له‌كۆمه‌ڵگاكه‌ماندا رێژه‌ی توشبوون به‌ كێشه‌ده‌رونییه‌كان رووله‌زیادبوونه‌، به‌ڵام زۆرجار كێشه‌ ده‌روونیه‌كان به‌شاراوه‌ی‌ ده‌هێڵدرێنه‌وه‌‌و سه‌ردانی پسپۆری ده‌روونی ناكرێت،له‌به‌رئه‌وه‌ی خه‌ڵكی كێشه‌ی ده‌روونی به‌ عه‌یبه‌ ده‌زانن‌و گرفتارانیده‌روونی به‌ نه‌خۆش نازانن، له‌بری ئه‌وه‌ی سه‌ردانی پسپۆری ده‌رونیبكه‌ن، په‌ناده‌به‌نه‌به‌ر نوشته‌‌و فاڵگرتنه‌وه‌‌و جادوو، بۆیه‌ده‌توانین بڵێن كێشه‌مان هه‌یه‌ له‌ رۆشنبیری ده‌رونی‌و بواره‌خوارفییه‌كان بیركردنه‌وه‌ی خه‌ڵكیان داگیركردووه‌. بۆ زیاترروونكردنه‌وه‌ی ئه‌و بواره‌ به‌نیازم له‌ وتارێكی دیكه‌دا كاریگه‌ریخوارفه‌ روونبكه‌مه‌وه‌ له‌سه‌ر باری ده‌روونی تاك‌و كۆمه‌ڵگاكه‌مان.

من لێره‌دا چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد پێشنیازده‌كه‌م وه‌ك چاره‌سه‌ر بۆ گرفته‌ ده‌روونیه‌كان.

چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد:
چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد، په‌یوه‌سته‌ به‌ چه‌مكی (كاتی ئازاد)ـه‌وه‌ (Free Time)، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ كاتی ئازاددا بوارده‌ره‌خسێت بۆئه‌نجامدانیان، هه‌ندێك له‌ زانایان ناویده‌به‌ن به‌ چالاكییه‌كانینوێبوونه‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی وه‌رزشی ده‌روونییه‌‌و رۆڵده‌بینن له‌نوێكردنه‌وه‌ی توانا ده‌روونی‌و جه‌سته‌ییه‌كان‌و كاریگه‌ری هه‌یه‌له‌سه‌ر خاڵیكردنه‌وه‌ی خه‌م‌و په‌ژاره‌و فشاره‌ ده‌روونیه‌كان.


كاتی ئازاد:
كاتی ئازاد، بریتییه‌ له‌و ئه‌ندازه‌ خوله‌ك‌و كاتژمێرانه‌ی كه‌ مرۆڤتیادا كارناكات بۆ دابینكردنی پێداویسته‌ زه‌روره‌كانی ژیانی‌وپابه‌ندبوونی تێدانییه‌، به‌ویستی خۆی به‌كاریده‌هێنێت له‌ چالاكیجۆراوجۆردا. هه‌ندێك له‌زانایانی كۆمه‌ڵناسی كۆكن له‌سه‌رئه‌وه‌ی كه‌ (كاتی ئازاد كاتێك دێته‌دی كه‌ تاكه‌كه‌س پێداویستیه‌ زه‌روره‌كانی ژیانیدابینكردبێت)(2). هه‌روه‌ها له‌فه‌رهه‌نگی زاراوه‌كانی كۆمه‌ڵناسیداسه‌باره‌ت به‌ كاتی ئازاد نوسراوه‌: (كاتێكه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی كاتی كاركردن،تاكه‌كه‌س به‌كاریدێنێت له‌كردنی چالاكی په‌سه‌ندكراوی خۆیدا‌وڕه‌زامه‌ندی‌و به‌خته‌وه‌ری بۆ دێنێته‌دی‌و دوریــده‌خاته‌وه‌ له‌فشار‌وپابه‌ندییه‌ ڕۆژانه‌ییه‌كان‌و، تواناكانی نوێده‌كاته‌وه‌)(3).


كورته‌ی مێژووی:
له‌سه‌ره‌تای ژیاندا مرۆڤ زیاتر سه‌رقاڵی كاركردن بووه‌، بۆبه‌ده‌ستهێنانی پێداویستیه‌كانی ژیان، سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر قورسیه‌كانیسروشتدا، بۆیه‌ كاتی ئازادیان كه‌مبووه‌، ته‌نها به‌شی ئه‌وه‌ی كردوه‌ كه‌كه‌مێك بحه‌سێنه‌وه‌، به‌ڵام له‌گه‌ڵــئه‌وه‌شدا مرۆڤی كۆمه‌ڵه‌سه‌ره‌تاییه‌كان چه‌ندجۆرێك چالاكی پشودان‌و نوێبوونه‌وه‌یان كردووه‌، كه‌تێكه‌ڵبووه‌ له‌گه‌ڵ په‌یداكردنی بژێویدا، وه‌ك: ڕاوكردن، پاشانشێوازه‌كانی كاری هونه‌ری ده‌ستی گه‌شه‌یانكرد، وه‌ك: هه‌ڵكۆڵین‌وڕه‌نگكردن له‌سه‌ر به‌رد، پاشان له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی ژیان‌و هاتنه‌ئارایئامێره‌كان، مرۆڤ كاتی ئازادی زیاتربوو له‌چالاكی جۆراوجۆردابه‌كاریهێناوه‌.


لای میسرییه‌ كۆنه‌كان نیگار‌و نه‌خشه‌ هه‌ڵكۆڵراوه‌كانی سه‌ر دیواریئه‌هرامه‌كان په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌چۆنێتی به‌سه‌ربردنی كاتی ئازادیان،له‌وێنه‌كانه‌وه‌ دیاره‌ ئه‌وان ئامێری موسیقیان ناسیوه‌‌و چێژیانلێوه‌رگرتووه‌، سه‌مایان هه‌بووه‌، ڕاویانكردووه‌. له‌یونانی كۆندا وایانداده‌نا كه‌ به‌كارهێنانی ژیرانه‌ی كاتی ئازاد پێویستیه‌كی زه‌روریژیانه‌، مۆسیقا‌و وه‌رزشیان كردووه‌، چه‌ندین یاریان هه‌بووه‌ وه‌ك یاریته‌موس‌و ئۆلۆمپی. چینیه‌ كۆنه‌كان باخچه‌ی تایبه‌ت‌و ڕێكوپێكیانهه‌بووه‌، چالاكی جه‌سته‌ییان هه‌بووه‌، وه‌ك: تیرهاویشتن، هونه‌ری كۆنخفوبۆ مه‌به‌ستی ته‌ندروستی‌و به‌رگری له‌خوود، هه‌روه‌ها هندییه‌ كۆنه‌كانچه‌ندین ئامێری مۆسیقیان ناسیوه‌، هه‌روه‌ها له‌شارستانی بابلیدا باخچه‌یهونه‌ری‌و ئه‌ندازه‌یی نایابیان هه‌بووه‌‌و گوڵی جوانیان بووه‌، وه‌ك: باخچه‌ی بابل كه‌ داده‌نرێت به‌ یه‌كێك له‌سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كانی جیهان،هه‌روه‌ها ئامێری مۆسیقیان هه‌بووه‌ وه‌ك قیساره‌ی سۆمه‌ری.(4)

له‌كۆمه‌ڵگه‌ كۆنه‌كاندا چالاكی نوێبوونه‌وه‌‌و پشوودان تایبه‌تبووه‌ به‌كه‌سانی ده‌وڵه‌مه‌ند‌و ده‌سه‌ڵاتدار، به‌ڵام له‌گه‌ڵ گه‌شه‌سه‌ندنیزانست‌و پیشه‌سازی، گۆڕانكاری بنه‌ڕه‌تی ڕوویدا‌و ئامێر جێگه‌ی زۆرله‌كاره‌كانی گرته‌وه‌، بۆیه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ڕێكوپێك به‌كارهێنانی كاتله‌ چالاكی نوێبوونه‌وه‌دا له‌كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ له‌وڵاتانیئه‌وروپی‌و ئه‌مریكیدا سه‌ریهه‌ڵدا.

پۆلێنی چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد:
چالاكییه‌كانی كاتی ئازادیش زۆر‌و جۆراوجۆرن، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ زانایانیكۆمه‌ڵناسی پۆلێنیده‌كه‌ن بۆ شه‌ش ئاست، كه‌ ئه‌مانه‌ن (5):


1- چالاكی داهێنه‌رانه‌، كه‌ ده‌بنه‌هۆی ئه‌وه‌ی به‌ تاكه‌كه‌س به‌ته‌واویكارلێكبكات له‌چالاكییه‌كه‌دا، وه‌ك، دروستكردن‌و داهێنانی شێواز‌ودیزاینی نوێ، چالاكی زانستی‌و داهێنان‌و نوسین..

2- چالاكی ئیجابی، له‌مــجۆره‌دا تاكه‌كه‌س به‌شداری كارای هه‌یه‌ له‌چالاكییه‌كه‌دا، وه‌ك: به‌شداری له‌یاری‌و وه‌رزش‌و پێشیڕكێی جۆراوجۆر،شانۆگه‌ری‌و كاری نواندن، كاركردن له‌ باخ‌و ژینگه‌دا، گه‌شتكردن،ڕاوكردن، كاری ده‌ستی..

3- چالاكی ویژدانی، له‌مــجۆره‌دا تاكه‌كه‌س له‌ رووی ویژدانییه‌وه‌كارلێكده‌كات له‌ چالاكییه‌كه‌دا، وه‌ك: چالاكییه‌ هونه‌رییه‌كان،وێنه‌كێشان‌و مۆسیقا‌و گوێلێگرتن لێی‌و نه‌حتكردن‌و سه‌ردانی پێشه‌نگاكان،سه‌ردانی باخچه‌ی ئاژه‌ڵان..

4- چالاكی پاسیڤ، چالاكییه‌كه‌دا وه‌ك: به‌فیڕۆدانی كات به‌ سه‌یركردنی هه‌ندێك فیلم‌و قسه‌كردنی بێسوود..

5- چالاكی زیانبه‌خش بۆ تاكه‌كه‌س، وه‌ك: به‌كارهێنانی ماده‌هۆشبه‌ره‌كان‌و مه‌شروباتی كحولی، كردنی كاری ناپه‌روه‌رده‌یی، قوماركردن..

6- چالاكی زیانبه‌خش بۆ كۆمه‌ڵگه‌، وه‌ك: به‌شداریكردن له‌كار‌و چالاكیگروپه‌ توندڕه‌وه‌كان‌و چالاكی ده‌مارگیری ئاینی‌و مه‌زهه‌بی‌و تایفی...

رۆڵی چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد له‌ ته‌ندروستی ده‌ورنییدا:
چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد چه‌ندین كاریگه‌ری ئیجابی دروستده‌كه‌ن له‌سه‌ر ده‌روونی تاكه‌كه‌س، له‌ونه‌ش وه‌ك:

1- (چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد) تواناكانی مرۆڤ نوێده‌كاته‌وه‌‌وحه‌وانه‌‌و پشوودان به‌دیدێنێت، دژی مه‌له‌ل‌و ڕۆتینی ژیانه‌ ئیستیرخا‌وخاوبوونه‌وه‌‌و ئارامی ده‌روونی دروستده‌كات، له‌به‌رئه‌وه‌یچالاكییه‌كانی كاتی ئازاد ئاره‌زوومه‌ندانه‌یه‌ بۆیه‌ چێژ‌وخۆشی بۆده‌روونی مرۆڤ ده‌سته‌به‌رده‌كات، دوریــده‌خاته‌وه‌ له‌گرژی‌و خه‌م‌وپه‌ژار‌و قورساییه‌كانی ژیان. تواناكانی مرۆڤ زیاد‌و نوێده‌كاته‌وه‌‌وهاوسه‌نگیده‌كات، ده‌بێته‌هۆی خاڵیكردنه‌وه‌‌و به‌هۆیانه‌وه‌ مرۆڤ به‌ئاسانی كۆنتڕۆڵی زیاده‌ وزره‌‌و هه‌ڵچوونه‌كانی ده‌كات.

چالاكییه‌كان ده‌بێته‌هۆی به‌دیهێنانی هاوسه‌نگی له‌نێوان هێزه‌جۆراوجۆره‌كانی جه‌سته‌‌و ده‌روونی تاكه‌كه‌سدا، ده‌بێته‌هۆی هه‌ناسه‌دانیده‌روونی‌و خاڵیكردنه‌وه‌ی ئه‌و غه‌ریزانه‌ی كه‌ به‌هۆی سیسته‌میكۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ ده‌رفه‌تی هه‌ناسه‌دانی نه‌بووه‌.

2- به‌شداریكردنی مرۆڤ له‌ چالاكییه‌كاندا ده‌بێته‌هۆی ڕێگه‌خۆشكردن بۆده‌ربڕین‌و گوزاره‌كردنی سه‌ربه‌ستانه‌ له‌خود‌و به‌هێزبونی هه‌ستیمتمانه‌به‌خۆبوون‌و بیركردنه‌وه‌ی ئیجابیمان بۆ دروستده‌كات سه‌باره‌ت به‌ژیان، هه‌ستی بێزاربوون‌و ره‌شبینی ده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌‌و هیواده‌بخشێته‌مرۆڤ.

جگه‌له‌وه‌ش چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد هه‌ستی چه‌مكی (خودی ئیجابی) له‌مرۆڤدا قوڵده‌كاته‌وه‌، به‌وه‌ش كه‌سێتی مرۆڤ گه‌شه‌ده‌كات، چونكه‌كه‌سێتی ته‌نها په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ كاركردنه‌وه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ستیشه‌به‌ چالاكی ئاره‌زوومه‌ندانه‌وه‌.

چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد، مرۆڤ نوێده‌كاته‌وه‌‌و نزیكیده‌كاته‌وه‌ له‌دنیای منداڵی، ئه‌گه‌ر سه‌رنجبده‌ین له‌ ژیانی منداڵ ده‌بینین به‌رده‌وامسه‌رقاڵی یاری‌و خه‌نده‌‌و پێكه‌نینه‌، ئه‌وه‌ش وایكردووه‌ به‌رده‌وامگه‌شاوه‌‌و خۆشیــبه‌خش بێت، كه‌ هه‌ندێك وایداده‌نێن مناڵ فریشه‌ی ماڵه‌،هۆكاره‌كه‌شی بۆئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ مرۆڤ له‌كاتی منداڵیدابه‌رده‌وام به‌ویستیخۆی سه‌رقاڵی یاریكردن‌و چالاكییه‌ خۆشه‌، به‌ڵامورده‌ورده‌ به‌هۆی تێكه‌ڵبوونی به‌ ژیانی كۆمه‌ڵ پابه‌ندی زیادده‌بێت‌ودوورده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌ جیهانی یاری‌و چالاكی.

3- ئه‌ركی پێگه‌یاندنی كۆمه‌ڵایه‌تی:


هه‌ندێك له‌چالاكیه‌كانی كاتی ئازاد هه‌ستی نامۆبوون‌و گۆشه‌گیریده‌ڕه‌وێنێته‌وه‌‌و هه‌ستی ئه‌ندامێتی بۆ كۆمه‌ڵ به‌هێزده‌كات، وا ده‌كاتكه‌ تاكه‌كه‌س قبوڵی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆ دروستبێت. هه‌ندێك له‌ چالاكییه‌كانیكاتی ئازاد گیانی هاوڕێیه‌تی به‌هێزده‌كات، فرسه‌تی ناسین‌ولێكنزیكبوونه‌وه‌ ده‌ڕه‌خسێنێت‌و بۆ دروستكردنی هاوڕێیه‌تی نوێ، ئه‌مه‌شزۆر به‌سووده‌ بۆ ده‌روونی تاك، چونكه‌ به‌هۆی سه‌رقاڵی ژیان‌و ئاڵۆزیكۆمه‌ڵگه‌وه‌ هه‌ندێك توشی گۆشه‌گیری ده‌بن.

جگه‌له‌وانه‌ی ئاماژه‌مانپێدا چالاكی كاتی ئازاد چه‌ندین سوودیان هه‌یه‌هه‌ندێكیان وه‌ك وه‌رزشكردن ده‌بێته‌هۆی رێكردنه‌وه‌ی په‌ستانی خوێن‌وله‌شساغی‌و خابونه‌وه‌ی ماسولكه‌كان‌و رێكخستنی هه‌ناسه‌دان‌وئارابموونه‌وه‌‌و متمانه‌به‌خۆبوون.

هه‌موو ئه‌و كاریگه‌رییه‌ ئیجابیانه‌ی چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد، خۆیله‌خۆیاندا توانای به‌رگری له‌ دژی كێشه‌ ده‌رونییه‌كان به‌رزده‌كاته‌وه‌،جگه‌له‌وه‌ش ده‌بنه‌ چاره‌سه‌ری زۆرێك له‌ كێشه‌ ده‌رونییه‌كان‌و پسپۆرانیده‌رونی وه‌ك وه‌رزش‌و چاره‌سه‌ری ده‌رونی پێشنیازی ده‌كه‌ن.

كێشه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ چالاكی كاتی ئازاد:
هه‌روه‌ك چۆن ئاماژه‌مان به‌وه‌دا كه‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان كێشه‌ی هه‌یه‌ له‌بواری ده‌روونی هه‌روه‌ها ده‌توانین ئه‌وه‌ش باسبكه‌ین كه‌ له‌ بواریچالاكییه‌كانی كاتی ئازادیشدا كێشه‌ی جۆراوجۆرمان هه‌یه‌، كه‌ لێره‌دائاماژه‌ به‌هه‌ندێكیان ده‌كه‌م:

1- یه‌كێك له‌ كێشه‌كانمان ئه‌و بۆچوونه‌ بڵاوه‌یه‌ كه‌ پێیـوایه‌ گرنگئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ بژی. كه‌ خۆی له‌ راستیدا گرنگ ژیان نییه‌، به‌ڵكۆچۆنێتی ژیان گرنگه‌، چۆنێتی ژیانیش په‌یوسته‌ به‌ بیركردنه‌وه‌‌وچالاكییه‌ جۆربه‌جۆره‌كانمان بۆیه‌ كێشه‌یه‌كمان هه‌یه‌ له‌ روانیین بۆژیان.

2- گرفتێكی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كات نرخێكی زۆری نییه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌كه‌ماندا‌و ئیداره‌كردنی كاتمان لاوازه‌‌و به‌فیرۆدانی كاتمانزۆره‌.

3- له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ گرفتێكی دیكه‌مان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ چالاكینوێبونه‌وه‌‌و كاتی ئازاد وه‌ك بوارێكی گرنگی ژیان سه‌یرناكه‌ین،ئه‌وانه‌ی كه‌ چالاكی نوێبونه‌وه‌ ده‌كه‌ن وا ته‌ماشاده‌كرێن كه‌ كاتیخۆیان به‌فیڕۆده‌ده‌ن.

ته‌نانه‌ت ده‌بێته‌هۆی چالاكبوون له‌ بواری كار‌و وه‌به‌رهێناندا،ده‌ركه‌وتووه‌ ئه‌و كارمه‌ندانه‌ی چالاكی وه‌زرشی‌و یان چالاكییه‌كانیدیكه‌ ده‌كه‌ن ئاسووده‌ترن له‌كاتی كاردا چالاكترن له‌كارمه‌نده‌كانیدیكه‌.

سێ بۆچوون هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی نێوان (چالاكییه‌كانی كاتیئازاد)‌و كاركردن، (بۆچونی یه‌كه‌م پێیوایه‌ كه‌ كاركردن لایه‌نیبنه‌ڕه‌تیه‌ له‌ژیاندا‌و كاتی ئازاد شتێكی لاوه‌كیه‌، بۆچونی دووه‌مپێچه‌وانه‌ی بۆچونی یه‌كه‌مه‌، كه‌ وایده‌بینێت ئامانج له‌ژیاندا كاتیئازاده‌‌و كاركردن بۆ به‌دیهێنانی كاتی ئازاده‌، به‌ڵام بۆچوونی سێیه‌مپێیوایه‌ كه‌ كاتی ئازاد‌و كاركردن هه‌ردوكیان به‌شی یه‌ك شتن،هه‌ریه‌كێكیان توانای ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی ئه‌ویدیانی هه‌یه‌).

په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌و‌و كارلێكێكی دولایه‌نه‌ هه‌یه‌ له‌نێوان (چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد)و كاركردندا، (چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد)‌وپشوودان مانایه‌كی نییه‌ لای ئه‌وانه‌ی كه‌ كارناكه‌ن، هه‌روه‌هاكاركردنیش مانایه‌كی نابێت لای ئه‌وانه‌ی كه‌ (چالاكییه‌كانی كاتیئازاد)‌و پشوودانیان نییه‌.

ته‌نانه‌ت به‌شێوه‌یه‌كی كرداری له‌ هه‌ندێك له‌ ناوه‌نده‌كانی خوێندنداچالاكی نوێبوونه‌وه‌‌و وانه‌كانی وه‌رزش‌و هونه‌ر گرنگیان زۆریانپێنادرێت‌و ژینگه‌یان بۆ ئاماده‌نه‌كراوه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش په‌یوه‌سته‌ به‌جۆری روانینمان بۆ چالاكییه‌كانی نوێبوونه‌وه‌.

4- كێشه‌یه‌كی دیكه‌ی كۆمه‌ڵگاكه‌مان وه‌كــئه‌وه‌ی من هه‌ستمــپێكردووه‌ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێك هه‌ست به‌بوونی كاتی ئازاد ناكه‌ن، ئه‌ویشله‌به‌رئه‌وه‌ی سه‌رقاڵی دابینكردنی بژێوی ژیانن، دابینكردنی بژێوی ژیان‌وكرێ خانوو، ده‌ستكه‌وتنی كار، بووته‌ خه‌می گه‌وره‌ لایان‌و سه‌رتاپاهۆش‌و هه‌ستی داگیركردوون، ناتوانن بیربكه‌نه‌وه‌ له‌ چالاكی جۆراوجۆر.

5- كێشه‌یه‌كی دیكه‌شمان له‌ چۆنێتی به‌كارهێنانی ئه‌و كاته‌ ئازادانه‌یه‌كه‌ هه‌یه‌، هه‌ندێك به‌ هۆشدارانه‌ له‌ چالاكی به‌سوودا به‌كاریانهێنێتتا ببێته‌ ئاسوده‌كردنی بواری ده‌روونی‌و جه‌سته‌یی‌و رۆحیمان.

هه‌ندێكجار بۆ ڕاكردن له‌كێشه‌كانی ژیان، چالاكی نه‌گه‌تیف ئه‌نجامده‌درێتله‌كاته‌ ئازاده‌كاندا، هه‌ندێك په‌ناده‌به‌نه‌به‌ر به‌كارهێنانی ماده‌هۆشبه‌ره‌كان.

هه‌ندێك زانای كۆمه‌ڵناسی پێیانوایه‌ ده‌بێت گرنگی بدرێت به‌ چۆنێتیبه‌سه‌ربردنی كاتی ئازاد، چونكه‌ (ئه‌گه‌ر گرنگی نه‌درێت به‌ كاتیئازاد‌و، ئه‌گه‌ر ڕێكنه‌خرێت، ئه‌وا ده‌بێته‌هۆی دروستبوونی كێشه‌ بۆتاك‌و كۆمه‌ڵگه‌)، وه‌ك كێشه‌ی پڕكردنه‌وه‌ی كاتی ئازاد به‌كێشانی مه‌وادیهۆشبه‌ر یان ڕه‌فتاری ناپه‌روه‌رده‌ی‌و بێزاركردنی كه‌سانی دی.
زانایانی كۆمه‌ڵناسی چه‌ند پێوه‌رێكیان داناوه‌ بۆ چالاكیه‌كانی كاتیئازاد، وه‌ك: پێویسته‌ چالاكییه‌كه‌ به‌خته‌وه‌ری كه‌سانی دیكه‌منه‌كاته‌وه‌، هه‌ه‌روه‌ها پێویسته‌ چالاكییه‌كه‌ ناكۆكــنه‌بێتله‌گه‌ڵ ئه‌رك‌و كار‌و پێویستیه‌كانی تاكدا.

له‌م وه‌رزه‌دا كه‌ وه‌زری سه‌یران‌و گه‌شتكردنه‌ له‌ وڵاته‌كاماندا،به‌هۆی نزمی ئاستی رۆشنبیرییه‌وه‌ ته‌نانه‌ت خه‌ڵكی له‌و ده‌شت‌وده‌ریشداناتوانن به‌سه‌ربه‌ستی چالاكی نوێبونه‌وه‌ ئه‌نجامبده‌ن‌و پشیوویه‌كبده‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ی هه‌ندێك كه‌س بێزاریانده‌كه‌ن، یان كامێرایه‌كییه‌كێك له‌ ته‌له‌فزیۆنه‌كان دێت‌و بێ پرسكردن وێنه‌كانیان ده‌گرێت‌وده‌یكاته‌ خۆراكی ته‌له‌فزیۆنه‌كه‌یان.

پێشنیازه‌كان:
كۆمه‌ڵگاكه‌مان له‌ هه‌ردوو بواری ده‌روونی‌و چالاكییه‌كانی كاتی ئازاددا، كێشه‌ی هه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌م پێشنیازانه‌ ده‌خه‌مه‌ڕوو:

1- پێشنیاز بۆ تاكه‌كه‌س:
پێویسته‌ تاكه‌كه‌س له‌گه‌ڵ خۆی بدوێت‌و ئه‌و كاته‌ ئازاده‌كان بۆخۆیبدۆزێته‌وه‌‌و به‌كاریانبهێنێت له‌ چالاكی نوێبونه‌وه‌دا. بۆ زیاترروونبوونه‌وه‌ی پێشنیازه‌كه‌ ئه‌م نموونه‌یه‌ باسده‌كه‌م: كوپێك چای گه‌رمبهێنه‌‌و هه‌ندێك شه‌كری تێبیكه‌، به‌ڵام شه‌كره‌كه‌ تێكوه‌رمه‌ده‌، پاشچه‌ند خوله‌كێك قومێك له‌چاكه‌ بخۆره‌وه‌، ده‌بینیت تامی چاكه‌ تاڵه‌،چه‌ند خوله‌كێكی تریش چاوه‌ڕوانبكه‌‌و پاشان قومێكی دیكه‌ له‌ چاكه‌بخۆره‌وه‌، هه‌ستده‌كه‌یت جگه‌له‌وه‌ی كه‌ تامی چاكه‌ شیرن نه‌بوو، به‌ڵكوساردیش بووه‌ته‌وه‌، پاشان به‌مه‌به‌ستی شیرین بوونی چاكه‌ هه‌واڵی زیاتربده‌‌و ده‌ستت ڕووه‌و ئاسمان به‌رزبكه‌ره‌وه‌ زۆر داوا بكه‌ له‌خوادابۆئه‌وه‌ی كوپه‌ چاكه‌ت بۆ شیرین بكات.

دوای ته‌وابوونت له‌ دوعاكردن قومێكی تر له‌ چاكه‌ بخۆره‌وه‌، ده‌بینیتنه‌ك شیرین نه‌بووه‌، به‌ڵكو زیاتر ساردووته‌وه‌‌و تامی تیانه‌ماوه‌.

بۆیه‌ ده‌توانین بڵێن ژیان‌و ژیانی كار وه‌ك كوپێك چای گه‌رم وایه‌،چالاكییه‌كانی كاتی ئازاد (چالاكییه‌كانی نوێبوونه‌وه‌)، شه‌كری ژیانه‌. ئه‌و كاته‌ ئازادانه‌ی كه‌ هه‌مانه‌ ده‌توانین به‌ چالاكی نوێبوونه‌وه‌یجۆراوجۆر به‌كاریانبهێنن، ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ چالاكیی نوێبوونه‌وه‌ده‌كات‌و متمانه‌ی به‌زری به‌خۆی هه‌یه‌ ده‌توانیت ته‌نانه‌ت ژیانی كاریشیخۆشبكات‌و سه‌رجه‌م كێشه‌ ده‌روونیه‌كان‌و په‌ستییه‌كانی ژیان له‌خۆیدروبخاته‌وه‌.

2- پێشنیاز بۆ ده‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌كانی حكومه‌ت:
كاربكه‌ن بۆ دابینكردنی خه‌مه‌ گه‌وره‌كانی ژیان له‌ كوردستان، ئه‌ویش به‌كاركردن له‌سه‌ر پرۆژه‌ی شوقه‌‌و شوێنی نیشته‌جێبوون، دابینكردنی هه‌لیكاری زۆر، بۆئه‌وه‌ی ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگاكه‌مان هه‌ست بكه‌ن ده‌رفه‌تیانهه‌بێت بیربكه‌نه‌وه‌ له‌ چالاكی نوێبونه‌وه‌.

ده‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌كان ژینگه‌‌و ده‌رفه‌ت بڕه‌خسێنن بۆ ئه‌نجامدانیچالاكییه‌كانی كاتی ئازاد، بۆئه‌وه‌ی بكرێته‌ كردار‌و له‌ئامۆژگاری‌وڕێنمایی بێته‌ده‌ره‌وه‌.

3- پێشنیاز بۆ كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندن‌و ده‌زگا په‌روه‌رده‌ییه‌كان:
گرنگیبده‌ن به‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی رۆشنبیری چالاكی كاتی ئازاد‌و كاریگه‌ریله‌سه‌ر بواری ده‌رونی‌و جه‌سته‌یی مرۆڤ، تا بتوانن كاته‌ ئازاده‌كانیخۆیان دیارییكه‌ن‌و به‌شێوه‌یه‌كی سوودبه‌خشانه‌ به‌كاریبهێنن له‌ چالاكیجۆراوجۆردا.

4- پێشنیاز بۆ رێكخراوه‌كان:
پێموایه‌ له‌ بواری ده‌روونیدا كێشه‌ی جۆراوجۆرمان هه‌یه‌، بۆیه‌گرنگیدانی رێكخراوه‌كان به‌ بواری ده‌رونی ئه‌ركێكی زه‌روریه‌ بۆ ئێستایكۆمه‌ڵگاكه‌مان، به‌جۆرێك توێژینه‌وه‌ی جۆراوجۆری تیادا بكه‌ن، هاوكاتئه‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بخه‌مه‌ڕوو كه‌ من له‌ بواری توێژینه‌وه‌‌و راپرسیتواناییم هه‌یه‌‌و ده‌توانم كاربكه‌م له‌گه‌ڵ هه‌ر رێكگخراوێك كه‌ بیه‌وێتله‌وبواره‌دا توێژینه‌وه‌بكات، چه‌ند ته‌وه‌رێكیشم هه‌یه‌ بۆئه‌وه‌یتوێژینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكرێت، جگه‌ له‌وانه‌ش تواناییم هه‌یه‌ له‌ دانانیفۆرمی راپرسی‌و چۆنێتی داتائینتری‌و ده‌رهێنان‌و شیكردنه‌وه‌یئه‌نجامه‌كان به‌ هۆی به‌رنامه‌ی كۆمپیوته‌ری (SPSS) كه‌ به‌رنامه‌یه‌كیتایبه‌ته‌ له‌و بواره‌دا. چه‌ند توێژینه‌وه‌‌و راپرسییه‌كیشم ئه‌نجامداوه‌بۆ رێكخراوه‌كان.

Hadi.ameen@yahoo.com
*توێژه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی

په‌ڕاوێز‌و سه‌رچاوه‌كان:

1 - منظمة الصحة العالمية، تقرير تعزيز الصحة النفسية، 2005 القاهرة، ص 16.

2 - السيد محمد بدوي، المجتمع والمشكلات الاجتماعية، دار المعرفة الجامعية، اسكندرية، ‹1988›، ص ‹216›.

3 - سميرة احمد السيد، مصطلحات علم الاجتماع، مكتبة الشقري، المملكة العربية السعودية، الطبعة الاولى، ‹1997›، ص ‹95›.

4 - كمال درويش، (اصول الترويح و اوقات الفراغ)، المصدر السابق، ص (45-47).

5 - سه‌رچاوه‌ی پێشوو.


Pring page


بۆچوونه‌کان
arhank qarani
به‌ێز کاك هادی ئه‌م نوسینه‌ی جه‌نابت سودێکی زۆر گه‌وره‌ی هه‌یه بۆ خوێنه‌ران،زۆر پێویسته‌ که‌ مرۆڤ کاتێك ته‌رخان بکات له‌ ژیانیدا که‌ ئازاد بێت بۆ ئه‌نجام دانی چه‌ند چالاکیه‌ك وه‌کو‌ ئاماژه ‌ت پێداوه‌ و بۆ نمونه‌ وه‌رزش که‌ جموجۆڵێکی گه‌وره‌ ئه‌دات به‌ هه‌مو گیانی ئینسان ئه‌و جموجۆڵه‌ وه.

به‌ پێی ڕاپۆرتی پزیشکه‌ پسپۆره‌کان ئه‌بێته‌ هۆی ئیفراز کردنی ماده‌ یه‌ك له‌ناو مێشك و ده‌ماغی ئینساندا و ئه‌و ماده ‌یه‌ش سودێکی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ بۆ گه‌شه‌ پێدانی خه‌لایای ده‌ماغ که‌ فکرو بۆچونی به‌هێزو تازه ‌ئه‌کاته‌وه ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌پێی ئه‌و پێشنیازانه‌ی که‌ کردوته‌ پێویسته‌ تاکه‌ که‌س و کۆمه‌ڵگا هه‌ڵسن به‌ گه‌شه‌ پێدانی چالاکیه‌کانی کاتی ئازاد. هه‌روه‌ها چالاکی نه‌ك بۆ مرۆڤ به‌ڵکو بۆ هه‌مو گیان له‌به‌رێك سودی گه‌وره‌ی هه‌یه‌ بۆ نمونه‌ داڵ که‌ به‌ چه‌ند وێنه‌یه‌ك ڕونم کردۆته‌وه‌ که‌ ئه‌گاته‌ ته‌مه‌نی 40 ساڵ پیر ئه‌بێت و قورس و گه‌وره‌ ئه‌بێت و توانای دابین کرندی خۆراکی زۆر که‌م ئه‌بێته‌وه‌ و ئه‌بێت بمرێت یاخود هه‌ڵسێت به‌ چالاکیه‌کی سه‌خت بۆ ماوه‌ی 150 ڕۆژ ئه‌وسا خۆی گه‌نج ئه‌کاته‌وه‌و 30 ساڵی دیکه‌ ئه‌ژی بۆ ڕوون کرده‌وه‌ سه‌یری ئه‌م وێنانه‌ بکه‌ن.

مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ هیچ نه‌بێت با په‌ند له‌ گیان له‌به‌ره‌کانی تر وه‌ربگرین بۆ گۆڕانکاری و چالاکی چاکسازی له‌ تاکه‌ که‌س و کۆمه‌ڵو سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتا بۆ ئه‌وه‌ی به‌رده‌وام بین له‌ژیانا بۆ به‌رهه‌م هێنان و پێشکه‌وتن و سه‌ربه‌رزی، ده‌ست خۆش هه‌ر به‌رده‌وام و سه‌رکه‌وتوبیت.

ليست هناك تعليقات:

إرسال تعليق